Tháng này (2021 năm 11 tháng) có hai tin tức về việc Châu Âu trả lại các di vật. Một tin là nông dân Đức tìm thấy trong hộp di vật do cha để lại một số hiện vật từ chợ đen, bao gồm những chiếc cốc gốm và một số tượng gốm kiểu Teotichuacan.
Tin tức còn lại chính là nội dung chúng tôi muốn giới thiệu hôm nay – nhà sưu tập tư nhân Pháp Manichak và Jean Aurance đã trả tấm bia số 9 của Piedras Negras, hiện vật thất lạc từ những năm 1960, cho chính phủ Guatemala.
"Vị thần thánh trên đầu người cai trị – chú cú mèo"
Tuy nhiên, các bài báo tập trung vào quá trình trả lại di vật và ý nghĩa của hành động này đối với việc sưu tập di vật thế giới cũng như sự thay đổi trong giá trị quan. Hiện chưa có bài viết nào đi sâu vào tấm bia đá này. Thực ra, không chỉ hành động trả lại này có ý nghĩa, chính mảnh bia đá này cũng có giá trị thực tiễn rất lớn đối với những nghiên cứu gần đây về nền văn minh Maya.
Thực tế, tấm bia đá này không phải tân phát hiện hay di vật đã mất. Các nhà khảo cổ học đã biết về mảnh này từ lâu. Trong các nghiên cứu trích dẫn tấm bia số 9 của di tích Piedras Negras, cũng có những bức ảnh về việc "họp mặt toàn bộ" các mảnh này.
Tấm bia số 9 Piedras Negras, chú cú mèo ở trên chính là mảnh được trả lại lần này.
Di tích Piedras Negras nằm trong lưu vực sông Usumacinta, khu vực này cũng là nơi diễn ra tranh chấp quyền lực khốc liệt giữa các thành bang. Các thành bang mạnh nhất có Yaxchilan, Palenque, và Piedras Negras. Trong số đó, Yaxchilan và Piedras Negras có thể nói là "thế kỷ thù", giữa chúng xảy ra nhiều cuộc chiến tranh.
Đây là tấm bia thời kỳ cổ điển muộn, các dòng chữ khắc ghi ngày 9.15.5.0.0, 10 Ajaw 8 Chen, năm con số đầu là hệ Long Count (đếm năm dài), sau là các ký hiệu lịch chu kỳ. Sau khi quy đổi, thời gian là năm 736 Dương lịch, khi đó vua Piedras Negras là "Itzam K'an Ahk II", khoảng 35 tuổi, còn Palenque lúc đó đang trong thời kỳ thịnh vượng dưới trị vì của vua Janaab' Pakal.
Nửa trên của tấm bia đá này, khi ghép lại, chính là mũ đội của người cai trị. Ở giữa chúng ta có thể thấy hình dáng một con chim ưng. Qua nhiều năm nghiên cứu của các nhà khảo cổ học, chúng ta biết rằng các hình ảnh phức tạp trên bia đá Maya cũng có thể xem là một loại chữ viết hình ảnh hay ký hiệu. David Stuart trong bài giảng trực tuyến năm 2020 đã dùng bức ảnh trên và từ góc nhìn này, ông cho rằng con chim ưng đó đại diện cho vua của Teotichuacan – "Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo".
Teotichuacan trở thành "thần bảo hộ" của các vua Maya như thế nào?
Để giải thích chuyện này, ta phải quay trở lại thời kỳ cổ điển sơ kỳ. Trước tiên hãy tìm hiểu các nhân vật chính.
Teotichuacan: Thành bang mạnh nhất của thung lũng Mexico từ thế kỷ III–VI, không phải người Maya.
Tikal: Trong thời kỳ cổ điển sơ kỳ, phát triển khi El Mirador suy yếu, trở thành thành bang mạnh nhất vùng lowlands lúc đó.
Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo: Vua của Teotichuacan.
Siyah K'ak (Hỏa Chi): Tướng quân của Teotichuacan.
Chak Tok Ichaak (Chân Báo Lớn): Vua của Tikal.
Mở rộng tìm hiểu:
[Thư viện Maya] Tikal và Teotichuacan – Những mối thù hận mới được khám phá
Trước tiên, ta cần nói về tình hình ở Trung Mỹ vào khoảng giữa thế kỷ IV. Lúc này, thế lực mạnh nhất trong thung lũng là Teotichuacan, dưới quyền cai trị của "Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo", Teotichuacan bước vào giai đoạn quân sự hóa và mở rộng lãnh thổ.
Năm 378 Dương lịch, Teotichuacan điều quân đến Tikal. Trên mặt sau tấm bia số 31 tại Tikal, có dòng chữ khắc ghi sự kiện lịch sử này. Dòng chữ trên bia ghi rằng Siyah K'ak, người sứ giả của "quân chủ từ phương Tây" Och K'in K'alomte', đã "đến" Tikal, vua cũ của Tikal là Chak Tok Ichaak "rơi xuống nước", tức Siyah K'ak đã giết chết vua cũ, và đặt hoàng tử Yax Nuun Ahiin, con trai của Teotichuacan, lên ngôi vua của Tikal.
Sự kiện này mở ra một cuộc "xáo trộn" ảnh hưởng của Teotichuacan ở vùng lowlands Maya. Chúng ta có thể tìm thấy các ghi chép về Siyah K'ak ở những di tích xung quanh Tikal. Thậm chí "ông chủ" xa tít không bao giờ đến vùng Maya – Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo – cũng trở thành nhân vật nổi tiếng. Gần một thế kỷ sau cuộc chinh phục của Teotichuacan, vẫn còn những vua khác lợi dụng tên tuổi Siyah K'ak để "hát khúc nhạc vinh quang". Vào đầu thế kỷ V, Yax K'uk' Mo' khi chinh phục Copan ở Honduras ngày nay, cũng khoe rằng mình quen biết Siyah K'ak.
Mở rộng tìm hiểu:
[Chuyên đề đôi tác] Ảnh hưởng toàn bộ thế giới Maya, nhưng một đế quốc thế kỷ lại viết sai tên ông
Danh hiệu của ông vang khắp nơi, hình ảnh của ông hiện diện khắp mọi nơi
Mối quan hệ nhân vật giữa họ có thể hiểu rõ hơn qua bức ảnh trên. Tuy nhiên, Teotichuacan sự thật xa vùng lowlands Maya rất xa. Nếu Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo muốn kiểm soát chặt chẽ những "vùng lãnh thổ bay" này, về mặt kỹ thuật cai trị lúc bấy giờ sẽ gặp khó khăn. Ông chỉ có thể sử dụng quyền huyết thống để cố gắng kiểm soát. Nhưng là kẻ ngoài cuộc, Teotichuacan chắc chắn phải trải qua quá trình địa phương hóa.
Vào khoảng thế kỷ V–VI Dương lịch, Teotichuacan đã suy yếu, các vua Tikal cũng đã từ lâu Maya hóa, không còn là người Teotichuacan nữa. Ở Tikal, chúng ta thấy phong cách gốm và khắc tạc Maya được phục hưng. Teotichuacan dường như không còn hoàn toàn áp chế văn hóa Maya. Nhưng danh hiệu Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo vẫn vang dội khắp vùng lowlands Maya.
Các nhà khảo cổ học xác định bằng cách tìm kiếm dấu vết ký tự tên của Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo. Trong những năm gần đây, các nhà nghiên cứu thông qua phân tích các hình ảnh và tác phẩm nghệ thuật, đã tìm thấy rất nhiều biểu tượng đại diện Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo – những con chim cú hoặc ưng bị mũi tên xuyên qua.
Vì thế, Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo giống như cảnh cuối cùng trong phim "Lucy" – có mặt khắp nơi. Ví dụ, trong các bài phân tích trước đây của chúng tôi trên một tờ báo trực tuyến, chúng tôi phân tích tấm bản đá số 2 Piedras Negras, nơi cũng mô tả cảnh những chư hầu cấp hai hết lòng thề trung với vua, đứng sau lưng vua là một người mang mũ đội rất phức tạp, nhìn kỹ, trên mũ đó là một con chim bị mũi tên xuyên qua, chính là biểu tượng Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo, dòng chữ khắc ghi:
Ngày 11 tháng 11 năm 510 Dương lịch, vua Mặt Trời Chân Ngà Rùa cầm lên mũ bảo vệ, người giám sát nghi thức của ông là quân chủ từ phương Tây Tajom U K'ab Tun.
Như vậy, sau năm 450 Dương lịch, sức mạnh của Teotichuacan dần suy yếu, nhưng nửa thế kỷ sau ở vùng Maya, người ta vẫn coi ông là nguồn quyền lực, đặc biệt đối với các vua từ nửa sau thế kỷ V đến thế kỷ VI, "Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo" vẫn là biểu tượng quan trọng nhất.
Mở rộng tìm hiểu:
[Bảo tàng Lịch sử Maya] Teotichuacan ở Piedras Negras
Do đó, tấm bia được trả lại lần này, khi ghép lại cũng có hình dáng Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo. Ông được đội trên đầu, biểu tượng vị trí đặc biệt của ông trong lòng người Maya.
Vinh quang của vị bá chủ khó quên
Một ví dụ thú vị hơn nữa là Jasaw Chan K'awiil – "Thần Mặt Trời Mưa" của Tikal. Kể từ năm 562 Dương lịch, Tikal liên tục gặp bất lợi, vua Rắn ở phía bắc thường liên minh với các thành bang lân cận để tấn công Tikal, thậm chí khiến Tikal rơi vào hai giai đoạn "tối tăm" và phải phục tùng vua Rắn.
Nhưng năm 692 Dương lịch, vua Tikal mới là Jasaw Chan K'awiil, kỳ lạ thay lại đánh bại vua Rắn, và bắt sống Balaj Chan K'awiil – vua của vua Rắn. Để ghi nhớ chiến công rực rỡ này, Jasaw Chan K'awiil đã tạo ra nhiều tác phẩm nghệ thuật. Mới đây, các nhà nghiên cứu đã giải mã lại một bức tranh, khiến mọi người kinh ngạc!
Để ghi nhớ chiến thắng này, Jasaw Chan K'awiil mặc quần áo kiểu Mexico Trung phần, đội trên đầu hình ảnh Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo, có vẻ như là cách bày tỏ kính trọng đối với vị thần chiến đấu ba mươi năm trước. Chúng ta có thể thấy Teotichuacan và Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo đã trở thành một biểu tượng và ký ức lịch sử, ở những thời điểm vinh quang hoặc quan trọng, người ta cần phải lấy ra để tưởng niệm và trưng bày.
Nói cách khác, ký ức lịch sử này cũng như sự tôn kính đối với Kẻ Xuyên Trái Tim Cú Mèo, không chỉ tồn tại ở thế kỷ VI, mà còn kéo dài đến cuối thế kỷ VII và thế kỷ VIII. Hai tấm bia và tấm bản đá của Piedras Negras phản ánh ký ức lịch sử không thay đổi từ thời kỳ sơ kỳ đến muộn kỳ. Các ví dụ từ những thành bang khác cho chúng ta thấy tính phổ biến của ký ức lịch sử này trên toàn vùng lowlands Maya.
Mở rộng tìm hiểu:
Tại sao video chúc mừng lễ nhậm chức của Tổng thống Đài Loan lại xuất hiện bia đá Maya? Lời chúc phúc Maya từ Guatemala
Bài viết này được chuyển tiếp theo kế hoạch "hợp tác trực tiếp" của một nền tảng trực tuyến, bài gốc là [Thư viện Maya] Những mảnh bia Maya được trả lại có ý nghĩa gì? Bộ tranh ghép về ký ức bá chủ Trung Mỹ
