Trong những năm gần đây, chính sách Tân Nam Hướng đã khiến mối quan hệ giữa Đài Loan và Đông Nam Á nhận được nhiều sự quan tâm hơn. Tuy nhiên, nếu nhìn lại lịch sử, mối liên hệ giữa người Đài Loan và khu vực Nam Dương thực ra đã bắt đầu từ rất lâu trước đó.

Năm 2020, Viện Sử học Đài Loan thuộc Viện Hàn lâm Trung ương xuất bản cuốn Người Đài Loan thời Nhật trị ở Nam Dương, tái hiện hành trình của những người Đài Loan đã rời quê hương để đến Đông Nam Á trước Chiến tranh thế giới thứ hai. Đằng sau công trình này là nhiều năm nghiên cứu của TS Trần Thục Mẫn, người dành phần lớn sự nghiệp học thuật để lần tìm dấu vết của những cộng đồng Đài Loan hải ngoại gần như đã bị lịch sử lãng quên.

Theo bà, khi nhắc đến Đông Nam Á, người ta thường nghĩ tới cộng đồng Hoa kiều có nguồn gốc từ Phúc Kiến hoặc Quảng Đông. Trong khi đó, những người Đài Loan di cư trong thời kỳ Nhật trị lại là một nhóm hoàn toàn khác, với những trải nghiệm lịch sử và vấn đề bản sắc riêng biệt.

  • “Niềm vui lớn nhất của tôi” bà chia sẻ, “là tìm thấy những tiền bối người Đài Loan từng phát triển sự nghiệp ở Nam Dương nhưng gần như không còn ai nhớ tới.”

Mỗi tấm giấy thông hành là một cuộc đời

Cơ duyên đưa Trần Thục Mẫn đến với đề tài này bắt nguồn từ việc nghiên cứu quan hệ đối ngoại của Tổng đốc phủ Đài Loan thời Nhật trị. Trong quá trình khảo cứu, bà liên tục bắt gặp dấu vết của những người Đài Loan xuất hiện ở nhiều nơi tại Đông Nam Á.

Càng tìm hiểu sâu, bà càng nhận ra đây là một nhóm người đặc biệt. Họ sống giữa nhiều không gian văn hóa, nhiều hệ thống chính trị và thường phải đối mặt với những câu hỏi phức tạp về quốc tịch, thân phận và bản sắc.

Một trong những nguồn tư liệu quan trọng nhất là các giấy thông hành thời Nhật trị - loại giấy tờ có chức năng tương tự hộ chiếu ngày nay. Những tài liệu này ghi lại tên tuổi, quê quán, nghề nghiệp, điểm đến và mục đích di chuyển của từng người.

Đối với nhiều người, đó chỉ là những dòng chữ khô khan trong hồ sơ hành chính. Nhưng với Trần Thục Mẫn, mỗi cái tên đều có thể mở ra một câu chuyện.

Bằng cách đối chiếu từng hồ sơ cá nhân với các tư liệu lịch sử khác, bà dần phục dựng lại chân dung của cả một thế hệ người Đài Loan từng bước chân ra thế giới, giúp lịch sử trở nên cụ thể hơn qua những số phận con người.

Không chỉ có quân phu

Khi nhắc đến người Đài Loan ở Nam Dương thời Nhật trị, nhiều người thường hình dung đến lực lượng quân phu phục vụ chiến tranh. Nhưng thực tế phong phú hơn rất nhiều.

Theo nghiên cứu của Trần Thục Mẫn, dấu chân người Đài Loan xuất hiện tại hầu hết các khu vực Đông Nam Á đương thời: Bắc Borneo thuộc Anh, Malaya, Đông Ấn Hà Lan, Đông Dương thuộc Pháp, Thái Lan hay Philippines.

Họ đảm nhận đủ loại vai trò khác nhau: lao động đồn điền, kỹ thuật viên, giám sát viên, bác sĩ, thương nhân, chủ doanh nghiệp và cả những nhà đầu tư.

Mỗi nơi lại tạo ra một diện mạo khác nhau cho cộng đồng người Đài Loan. Điều này chịu ảnh hưởng từ chính sách của chính quyền thuộc địa sở tại, quan hệ ngoại giao với Nhật Bản, vị thế của cộng đồng người Hoa địa phương và nhiều yếu tố kinh tế - xã hội khác.

Từ công nhân đồn điền đến những người định cư ở Bắc Borneo

Tại Bắc Borneo, làn sóng người Đài Loan đầu tiên xuất hiện từ cuối thập niên 1910.

Khi đó, Công ty Nông nghiệp Hisakawara tuyển dụng hơn một nghìn lao động Đài Loan sang làm việc trong các đồn điền. Tuy nhiên, phần lớn chỉ coi đây là công việc tạm thời và quay về quê hương sau khi hợp đồng kết thúc.

Bước ngoặt diễn ra vào năm 1938.

Khi Công ty Thái Đài Phong tuyển thêm nhân lực cho các liên hiệp sản xuất địa phương, chính phủ Nhật Bản cũng bắt đầu thực hiện chính sách hỗ trợ di cư, khuyến khích người dân định cư lâu dài ở hải ngoại. Nhờ vậy, nhiều gia đình Đài Loan quyết định cắm rễ tại Bắc Borneo.

Từ đây, một cộng đồng người Đài Loan mới dần hình thành.

Anh em họ Khâu và tuổi thơ giữa nhiều bản sắc

Nếu Bắc Borneo chủ yếu thu hút lao động, thì tại Malaya, người Đài Loan thường xuất hiện với tư cách nhân viên chuyên môn của các doanh nghiệp Nhật Bản.

Một trong những câu chuyện tiêu biểu là hai anh em Khâu Xuân Vinh và Khâu Kim Vinh, quê ở Miêu Lật.

Ban đầu, họ làm việc cho một công ty khai thác quặng sắt của Nhật Bản. Sau nhiều năm tích lũy kinh nghiệm và xây dựng mạng lưới quan hệ, hai anh em đã tự thành lập doanh nghiệp riêng, trở thành những chủ mỏ thành đạt.

Nhưng điều khiến Trần Thục Mẫn đặc biệt ấn tượng lại là thế hệ kế tiếp.

Con trai của Khâu Xuân Vinh là Khâu Vân Đôi sinh ra và lớn lên tại Malaya. Từ nhỏ, ông đã sử dụng tiếng Mã Lai và các ngôn ngữ địa phương nhiều hơn tiếng Nhật. Tuổi thơ của ông gắn liền với môi trường đa văn hóa đặc trưng của Đông Nam Á.

Mãi đến khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, ông mới thực sự bị kéo vào hệ thống giáo dục Nhật Bản. Từ ngôn ngữ, sinh hoạt thường ngày đến các nghi thức thể hiện lòng trung thành với Thiên hoàng, tất cả đều phải học lại từ đầu.

Qua câu chuyện của gia đình họ Khâu, người ta có thể thấy rõ những trải nghiệm bản sắc hết sức phức tạp của thế hệ người Đài Loan sinh ra và lớn lên ở Nam Dương.

Những bác sĩ mang kiến thức đến vùng đất mới

Không chỉ có thương nhân hay lao động kỹ thuật, nhiều bác sĩ Đài Loan cũng lựa chọn đến Nam Dương lập nghiệp.

Nhan Thượng, tốt nghiệp khóa 16 Trường Y Tổng đốc phủ Đài Loan, là một ví dụ điển hình.

Năm 1918, ông nhận lời mời của một công ty Nhật Bản và đến bang Johor để chăm sóc y tế cho công nhân người Phúc Kiến trong các đồn điền cao su.

Sau đó, ông kết hôn với một phụ nữ người Hoa địa phương rồi chuyển đến Singapore mở hiệu thuốc riêng.

Chiến tranh lại một lần nữa thay đổi cuộc đời ông.

Khác với gia đình họ Khâu bị đưa cả nhà vào trại tập trung dành cho công dân Nhật Bản tại Ấn Độ, Nhan Thượng phải một mình rời khỏi gia đình để đến trại tập trung, trong khi vợ con vẫn ở lại Singapore.

Những số phận như vậy từng tồn tại rất nhiều, nhưng nếu không được ghi chép lại, chúng rất dễ biến mất khỏi ký ức tập thể.

Cùng là người Đài Loan, nhưng không cùng vị thế

Một trong những phát hiện thú vị của Trần Thục Mẫn là vị thế xã hội của người Đài Loan tại Nam Dương không hoàn toàn giống nhau.

Tại Đông Ấn Hà Lan, nơi áp dụng hệ thống phân tầng xã hội theo chủng tộc, quốc tịch Nhật Bản mang lại những lợi thế đáng kể.

Một số thương nhân người Phúc Kiến vốn có hoạt động kinh doanh ở Đài Loan đã tìm cách đăng ký quốc tịch Nhật Bản để được hưởng các quyền lợi vốn chỉ dành cho người châu Âu hoặc công dân Nhật.

Nhờ đó, họ được tự do đi lại hơn, hưởng nhiều ưu đãi kinh tế hơn và có địa vị xã hội cao hơn cộng đồng Hoa kiều bản địa.

Trong môi trường như vậy, nhiều người Đài Loan đã phát triển thành công trong lĩnh vực thương mại, y tế và dịch vụ.

Ngược lại, tại Philippines dưới sự cai trị của Mỹ, chính sách quốc tịch nghiêm ngặt khiến người Đài Loan khó nhập cư hơn nhiều. Vì vậy, cộng đồng người Đài Loan ở đây nhỏ hơn đáng kể so với các khu vực khác.

Những khác biệt ấy cho thấy số phận của người di cư không chỉ phụ thuộc vào năng lực cá nhân, mà còn bị chi phối mạnh mẽ bởi môi trường chính trị nơi họ đặt chân đến.

Tìm lại những cái tên bị lịch sử lãng quên

  • “Tôi hy vọng những câu chuyện nhỏ này, khi được ghép lại với nhau, sẽ làm cho lịch sử trở nên phong phú hơn.”

Trần Thục Mẫn nói như vậy khi kết thúc cuộc trò chuyện.

Theo bà, điều đáng tiếc nhất là nhiều tư liệu đã thất lạc theo thời gian. Không ít hậu duệ của những người Đài Loan từng sinh sống ở Nam Dương thậm chí không biết rõ lịch sử gia đình mình. Có người chỉ nghe loáng thoáng rằng ông bà từng sang Đông Nam Á và nhầm tưởng họ là quân phu thời chiến, nên ngại nhắc đến quá khứ ấy.

Trong khi đó, những nhân chứng cuối cùng của thế hệ đó đang dần ra đi.

Mỗi câu chuyện được tìm lại không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử di cư của người Đài Loan, mà còn góp phần lấp đầy những khoảng trống trong ký ức tập thể của xã hội.

Có lẽ cũng chính vì vậy, việc lần tìm những cái tên xuất hiện trên các danh sách cũ không đơn thuần là công việc của một nhà sử học. Đó còn là hành trình đưa những con người từng bị lãng quên trở lại với lịch sử.