Theo ghi chép lịch sử, từng có “tiên cá” xuất hiện ngoài khơi Anping, Tainan?
Nghe qua có vẻ giống một câu chuyện ly kỳ được thêm thắt cho hấp dẫn. Nhưng thực ra, việc “tiên cá xuất hiện ngoài khơi Anping” từng được ghi lại trong tư liệu thời Hà Lan.
Câu chuyện bắt đầu vào tháng 4 năm 1661.
Khi ấy, người Hà Lan ở Đài Loan đang chuẩn bị cho một cuộc chiến có thể xảy ra. Những khẩu pháo trên thành Zeelandia được lau chùi sáng bóng. Cư dân trong phạm vi mười dặm quanh pháo đài được sơ tán. Gió biển thổi qua vùng Anping, còn bên trong thành, người Hà Lan nín thở chờ đợi một câu hỏi lớn:
Trịnh Thành Công có tấn công Formosa hay không?
Những điềm xấu trước cuộc vây hãm
Từ cuối năm 1658, người Hà Lan đã nghe tin quân Trịnh thất bại nặng trong chiến dịch đánh Nam Kinh và đang tìm một căn cứ mới để tập hợp lực lượng.
Một số quan chức cao cấp trong Hội đồng Đài Loan của Công ty Đông Ấn Hà Lan cho rằng Đài Loan, với vị trí thuận lợi và tài nguyên dồi dào, rất có thể trở thành mục tiêu của Trịnh Thành Công.
Nhưng một phe khác lại cho rằng không cần quá lo lắng. Theo họ, không có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy quân Trịnh sẽ tấn công. Các sứ giả Hà Lan từng gặp Trịnh Thành Công cũng mang về những lời trấn an: việc đánh nhà Thanh đã tiêu hao toàn bộ lực lượng, làm sao còn sức tấn công Formosa?
Người Hà Lan tạm thời yên tâm.
Nhưng sự yên tâm ấy không kéo dài lâu.
Trong nhật ký của Frederick Coyett, Thống đốc Đài Loan lúc bấy giờ, năm 1661 liên tiếp xuất hiện nhiều điềm gở: có người nhìn thấy ngọn lửa xanh bao quanh pháo đài Zeelandia; có tiếng rên rỉ đáng sợ vọng ra từ khu hành quyết; và có người nói đã nhìn thấy người cá xuất hiện trong các kênh nước.
Theo lời chứng của Albrecht Herport, vào chiều ngày 29 tháng 4, ông nhìn thấy một “nàng tiên cá” xuất hiện ba lần dưới làn nước gần một pháo đài gọi là “làng Hà Lan”.
Sinh vật ấy có mái tóc vàng dài, nổi lên khỏi mặt nước.
Herport tin rằng những hiện tượng này là điềm báo cho thấy người Hà Lan sắp bị bao vây.
Vì sao tiên cá bị xem là điềm xấu?
Ngày nay, khi nghe đến tiên cá, nhiều người nghĩ ngay đến hình ảnh Ariel trong phim hoạt hình: xinh đẹp, đáng yêu và lãng mạn.
Nhưng trước thời hiện đại, tiên cá trong trí tưởng tượng phương Tây thường không dễ thương như vậy.
Chúng là điềm xấu của biển cả.
Trong nhiều truyền thuyết châu Âu, tiên cá dùng giọng hát ngọt ngào để mê hoặc thủy thủ, khiến tàu lạc hướng, đâm vào đá ngầm hoặc chìm xuống biển. Gặp tiên cá không phải là gặp tình yêu, mà là gặp nguy hiểm.
Hình tượng này có nguồn gốc rất xa.
Từ thời Lưỡng Hà cổ đại, con người đã tưởng tượng về những sinh vật nửa người nửa cá. Nhưng trong truyền thống phương Tây, hình ảnh tiên cá chịu ảnh hưởng mạnh từ các Siren trong thần thoại Hy Lạp.
Trong sử thi Odyssey của Homer, Siren là những sinh vật sống gần các đảo và rạn đá nguy hiểm. Chúng hát bằng giọng đẹp đến mức thủy thủ không thể cưỡng lại, rồi bị dẫn tới cái chết.
Odysseus muốn nghe tiếng hát ấy nhưng vẫn sống sót, nên đã yêu cầu thủy thủ buộc mình vào cột buồm. Còn những người khác phải dùng sáp ong bịt tai, để dù ông có van xin hay ra lệnh, họ cũng không được thả ông ra.
Nhờ vậy, con thuyền của Odysseus mới vượt qua được vùng biển của Siren.
Điều thú vị là Siren thời Hy Lạp ban đầu không phải nửa người nửa cá, mà thường được mô tả như sinh vật nửa người nửa chim. Phải đến thời La Mã và Trung cổ, hình tượng “người cá” mới dần ổn định.
Trong Lịch sử Tự nhiên, Pliny Cả từng ghi lại những sinh vật bí ẩn xuất hiện gần Lisbon: có hình dáng giống người, nhưng thân phủ vảy. Ông cũng nhắc đến những “người biển” ở vùng tây nam Tây Ban Nha, được cho là có thân hình giống con người nhưng có thể khiến thuyền chìm khi leo lên.
Đến khoảng thế kỷ V, hình ảnh tiên cá nửa người nửa cá đã trở nên rõ ràng hơn trong các văn bản tự nhiên học: phần trên giống phụ nữ, phần dưới là cá; có giọng hát quyến rũ; và thường mang lại tai họa cho tàu thuyền.
Tiên cá hai đuôi và truyền thuyết Melusine
Khi thương mại hàng hải phát triển, các bản đồ biển ngày càng phong phú, hình ảnh tiên cá cũng xuất hiện nhiều hơn.
Trên một số bản đồ thế kỷ XV, người ta thậm chí vẽ nhiều dạng “nữ thần biển” khác nhau: nửa người nửa cá, nửa người nửa chim, thậm chí nửa người nửa ngựa.
Trong thời kỳ này, một hình tượng đặc biệt dần trở nên quen thuộc: tiên cá hai đuôi.
Ngày nay, nhiều người biết hình ảnh ấy qua logo Starbucks. Có người cho rằng đó là Siren, nhưng một cách giải thích khác liên hệ hình tượng này với Melusine, một nữ thần nước nổi tiếng trong truyền thuyết miền bắc Pháp và Bỉ.
Theo truyền thuyết, Melusine vì một tội lỗi nào đó mà bị nguyền rủa: cứ đến thứ Bảy, nàng sẽ biến thành sinh vật nửa người nửa cá, hoặc trong một số dị bản là nửa người nửa rắn.
Một ngày nọ, nàng gặp bá tước Raymond của Anjou trong rừng. Raymond yêu nàng ngay từ cái nhìn đầu tiên và cầu hôn. Melusine đồng ý, nhưng đặt ra một điều kiện: mỗi thứ Bảy, ông tuyệt đối không được gặp nàng.
Raymond chấp nhận.
Hai người kết hôn và sinh nhiều con. Nhưng vì áp lực gia tộc và sự nghi ngờ ngày càng lớn, Raymond cuối cùng đã phá vỡ lời hứa. Một ngày thứ Bảy, ông lén nhìn qua khe cửa và thấy Melusine đang tắm. Phần trên nàng vẫn là người phụ nữ xinh đẹp, nhưng từ thắt lưng trở xuống lại là đuôi cá, đuôi rắn hoặc rồng, tùy từng phiên bản.
Khi bị phát hiện, Melusine đau đớn và tức giận. Nàng rời bỏ chồng, nhảy ra cửa sổ và biến mất xuống dòng nước.
Từ đó, trong nhiều truyền thuyết châu Âu, tiếng kêu hoặc sự xuất hiện của Melusine trở thành dấu hiệu báo trước cái chết hoặc tai họa.
Tiên cá vì thế không chỉ là sinh vật quyến rũ. Nó còn là biểu tượng của bí mật bị xâm phạm, lời hứa bị phản bội và điềm dữ sắp đến.
Tiên cá mà người Hà Lan nhìn thấy là gì?
Từ thời các nhà thám hiểm hàng hải, đã có nhiều ghi chép về việc nhìn thấy tiên cá.
Năm 1493, Christopher Columbus từng ghi lại rằng ông nhìn thấy ba “tiên cá” nổi lên khỏi mặt biển. Năm 1608, nhà thám hiểm Henry Hudson cũng nói đã nhìn thấy một sinh vật giống phụ nữ, da trắng, tóc dài, khi lặn xuống để lộ chiếc đuôi giống đuôi cá heo.
Ngày nay, nhiều học giả cho rằng phần lớn những “tiên cá” ấy thực ra có thể là lợn biển, bò biển hoặc những sinh vật biển lớn bị nhìn nhầm từ xa.
Nhưng trường hợp “tiên cá” ở Anping năm 1661 có thể còn thú vị hơn.
Đối với người Hà Lan, đó quả thật là một điềm xấu.
Bởi thực tế, Trịnh Thành Công đã sớm quyết định tấn công Đài Loan.
Tám ngày trước khi Herport nhìn thấy “tiên cá”, tức ngày 21 tháng 4 năm 1661, Trịnh Thành Công đã tập hợp khoảng hai vạn quân tại Liêu La, Kim Môn, chuẩn bị tiến về Bành Hồ rồi đánh sang Đài Loan.
Theo cách giải thích của học giả Hoàng Điển Quyền trong công trình nghiên cứu về các sự kiện lịch sử liên quan đến Trịnh Thành Công, “tiên cá” mà người Hà Lan nhìn thấy ngoài khơi Anping có thể không phải sinh vật thần thoại, cũng không phải lợn biển.
Đó rất có thể là đội quân lặn do Trịnh Thành Công cử đến do thám.
Những binh sĩ này để tóc dài theo phong tục thời Minh. Khi họ lặn nổi dưới nước, mái tóc dài và thân người thoắt ẩn thoắt hiện có thể khiến người Hà Lan nhìn từ xa tưởng là tiên cá.
Một điềm báo giữa chiến tranh
Chưa đầy một ngày sau lần nhìn thấy “tiên cá”, Trịnh Thành Công dẫn quân đến Lộc Nhĩ Môn, mở màn chiến dịch tấn công Đài Loan.
Sau khi chiếm được pháo đài Provintia, quân Trịnh bao vây pháo đài Zeelandia suốt chín tháng. Cuối cùng, năm 1662, người Hà Lan đầu hàng. Thời kỳ Hà Lan ở Đài Loan kết thúc, và thời đại Minh Trịnh bắt đầu.
Nhìn lại, truyền thuyết tiên cá ở Anping giống như một chi tiết nhỏ nằm bên lề chiến tranh.
Với người Hà Lan khi đó, nó là điềm báo của thất bại.
Với chúng ta hôm nay, nó cho thấy cách con người trong quá khứ lý giải nỗi bất an trước biến động lịch sử. Khi chiến tranh sắp nổ ra, mọi hiện tượng lạ đều có thể trở thành dấu hiệu của định mệnh.
Chính quyền Hà Lan rồi cũng rời khỏi Đài Loan. Chính quyền Minh Trịnh về sau cũng sụp đổ. Trên hòn đảo nơi nhiều thế lực lần lượt đến rồi đi, chỉ còn tiếng sóng ở Anping vẫn tiếp tục vang lên.
Và đâu đó trong tiếng sóng ấy, câu chuyện về “tiên cá” năm 1661 vẫn còn được nhắc lại như một truyền thuyết nhỏ, kỳ lạ và đầy ám ảnh của lịch sử Đài Loan.
