Đã từng có một thế hệ trẻ em Đài Loan mải mê nhặt dừa, săn ngà voi, bắt hươu cao cổ và đổi những chiến lợi phẩm ấy lấy đạn dược, thuốc men cùng các loại vật tư cần thiết. Các em chấp nhận nguy cơ bị thú dữ tấn công, chỉ để tiến sâu hơn vào rừng rậm châu Phi và tìm kiếm kho báu trong tưởng tượng.

Nghe như một câu chuyện phiêu lưu kỳ lạ, nhưng đó lại là ký ức tuổi thơ rất thật của nhiều đứa trẻ thập niên 70 ở Đài Loan.

Tất nhiên, chúng không thật sự đến châu Phi.

Tất cả diễn ra trên một bàn cờ, trong trò chơi có tên Săn kho báu ở châu Phi.

Trò chơi bàn trước thời trò chơi điện tử

Trong khoảng mười năm trở lại đây, khái niệm “board game” hay “trò chơi bàn” đã trở nên quen thuộc với nhiều người. Những cửa hàng board game, hội nhóm chơi game và các dự án gây quỹ cho trò chơi mới không còn xa lạ.

Nhưng thật ra, từ thập niên 1960-1970, trước khi trò chơi điện tử phổ biến, Đài Loan đã có một thị trường trò chơi bàn khá sôi động. Trong các cửa hàng văn phòng phẩm, trẻ em có thể tìm thấy đủ loại trò chơi do các nhà xuất bản bản địa phát hành. Hàng chục đơn vị cùng cạnh tranh, tạo nên một thế giới giải trí phong phú trên giấy, quân cờ và thẻ bài.

Khi còn nhỏ, người chơi chỉ quan tâm một điều: Trò chơi có vui hay không?

Nhưng khi nhìn lại từ hiện tại, những câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện: ai đã thiết kế các trò chơi ấy? Chúng có phải là sáng tạo gốc của Đài Loan hay chỉ là phiên bản mô phỏng từ nước ngoài?

Đây không phải là câu hỏi dễ trả lời.

Nhiều trò chơi thời đó không ghi tên tác giả. Muốn xác định mức độ sáng tạo, người nghiên cứu phải đọc kỹ luật chơi, so sánh cơ chế với các trò chơi trong và ngoài nước, rồi lần theo dấu vết xuất bản, bằng sáng chế và ký ức của người chơi cũ.

Săn kho báu ở châu Phi - một cuộc phiêu lưu trên bàn cờ

Trong số các trò chơi bàn Đài Loan thời kỳ đầu, Săn kho báu ở châu Phi là trường hợp đặc biệt vì có ghi tên người thiết kế: Trương Doanh Chân.

Trò chơi được phát hành vào khoảng năm 1983. Thoạt nhìn, nó có vẻ giống một trò chơi bất động sản kiểu truyền thống. Nhưng khi chơi, người ta mới nhận ra cơ chế của nó phức tạp và thú vị hơn nhiều.

Bàn cờ được chia thành hai vòng: vòng ngoài và vòng trong.

Ở vòng ngoài, người chơi phải thu thập dừa, ngà voi và các loại con mồi để đổi lấy tiền. Có tiền rồi mới mua được thợ dẫn đường, đạn dược và thuốc men. Chỉ khi tích lũy đủ tài nguyên, người chơi mới có thể bước vào vòng trong để bắt đầu hành trình thám hiểm.

Vòng trong mới là nơi nguy hiểm thật sự.

Nếu thiếu vật tư, người chơi không thể tiếp tục tiến sâu. Khi đó, họ phải dùng một quân cờ khác ở vòng ngoài để tiếp tục thu thập tài nguyên, hỗ trợ cho nhân vật đang mắc kẹt trong rừng.

Cơ chế này tạo cảm giác như người chơi đang điều hành cả một đoàn thám hiểm: một nhóm mạo hiểm tiến vào rừng sâu, trong khi hậu phương liên tục cung cấp lương thực, thuốc men và trang bị.

Điểm thú vị nhất là giá cả trong trò chơi luôn thay đổi. Đạn dược, thợ dẫn đường, thuốc men, dừa, ngà voi hay các chiến lợi phẩm khác đều có thể tăng giảm theo tình huống. Mỗi lần mua bán là một lần hồi hộp: có khi người chơi kiếm được món hời lớn, có khi lại tiếc nuối vì bán quá sớm hoặc mua quá đắt.

Chính sự kết hợp giữa phiêu lưu, quản lý tài nguyên và yếu tố may rủi ấy đã khiến Săn kho báu ở châu Phi trở thành ký ức khó quên của nhiều người.

Bài Thiên Địa và tham vọng đưa văn hóa Trung Hoa vào trò chơi

Trương Doanh Chân không chỉ thiết kế Săn kho báu ở châu Phi.

Ông còn sáng tạo bộ Bài Thiên Địa, một hệ thống lá bài khác với bài tây thông thường, kèm theo hơn 20 cách chơi riêng.

Điểm đặc biệt của bộ bài này nằm ở cách ông thay thế các lá J, Q, K bằng ba ký hiệu R, O, C - đại diện cho “Trung Hoa Dân Quốc”.

Ba ký hiệu ấy cũng được gắn với ba hình tượng văn hóa quen thuộc:

  • R: Rightness, tượng trưng cho Bao Thanh Thiên, vị thần của công bằng.

  • O: Omnipotent, tượng trưng cho Gia Cát Lượng, biểu tượng của trí tuệ.

  • C: Cast Iron, tượng trưng cho Quan Vũ, hình ảnh của chính nghĩa và khí chất cứng rắn như sắt.

Thiết kế này cho thấy tham vọng rất rõ của tác giả: tạo ra một bộ bài mang tinh thần văn hóa bản địa và Hoa văn, thay vì chỉ sao chép hệ thống bài tây phổ biến.

Dù ngày nay không còn nhiều người biết đến Bài Thiên Địa, nó vẫn là một ví dụ đáng chú ý cho nỗ lực sáng tạo trò chơi mang bản sắc riêng trong giai đoạn đầu của thị trường Đài Loan.

Những nhà thiết kế bị lãng quên

Một gương mặt khác trong lịch sử trò chơi bàn Đài Loan là Hồ Diễn Vinh.

Ông vừa là nhà thiết kế trò chơi, vừa là họa sĩ minh họa. Ban đầu, ông vẽ hình cho trò chơi Xe bay chiến thắng do Nhà xuất bản Trung Nhất phát hành vào năm 1974. Sau đó, ông tự thiết kế và minh họa một trò chơi thẻ bài mang tên Kho báu lớn của Trái Đất.

Đáng tiếc là đến nay, luật chơi đầy đủ của trò này vẫn chưa được tìm thấy. Tuy nhiên, dựa trên các bộ phận còn lại của trò chơi và lời kể của tác giả trong phỏng vấn, có thể thấy đây là một tác phẩm có cơ chế khá độc đáo, mức độ sáng tạo cao.

Trong quá trình tìm kiếm các trò chơi bản địa thời kỳ đầu, người ta còn phát hiện một số trò chơi từng được đăng ký bằng sáng chế, chẳng hạn như Cờ mã thập lục tiến chế của Hứa Văn Hóa, Cờ chiến lược của Trương Cửu Hoa hay Cờ tượng Tam Quốc của Lý Minh Tùng.

Tiếc rằng phần lớn những trò chơi này không được phổ biến rộng rãi. Tên tuổi của người thiết kế cũng dần biến mất khỏi ký ức công chúng.

Bao Thanh Thiên xử án - khi trò chơi trở thành một sân khấu

Có những trò chơi tuy không ghi tên người thiết kế, nhưng sau khi đối chiếu nhiều nguồn tư liệu, khả năng là sáng tạo gốc của Đài Loan rất cao.

Một trong số đó là Bao Thanh Thiên xử án.

Trò chơi này được phát hành trước khi bộ phim truyền hình Bao Thanh Thiên do Kim Siêu Quần đóng vai chính trở nên nổi tiếng, tức ít nhất trước năm 1989.

Điều thú vị là Bao Thanh Thiên xử án kết hợp nhiều yếu tố: rút bài, nhập vai, trò chơi “vua” và diễn xuất tập thể. Số lượng người chơi rất linh hoạt, từ 3 người đến tận 50 người.

Trong bộ bài có nhiều nhân vật khác nhau: hoàng đế, Bao Thanh Thiên, Triệu Hổ, Mã Hán, quan hình sự, quan giám sát, kẻ giết người, cướp, móc túi, trộm, dân thường, cùng các lá bài tăng chức, giáng chức, thêm lượt hoặc mất lượt.

Người rút được lá hoàng đế sẽ trở thành hoàng đế. Sau đó, hoàng đế triệu Bao Thanh Thiên, và người giữ lá Bao Thanh Thiên phải lập tức đánh bài ra.

Hoàng đế ban chiếu:

  • “Hôm nay trẫm muốn khanh bắt bọn giết người!”

Tùy ván chơi, hoàng đế có thể chỉ định một loại tội phạm khác.

Sau khi nhận lệnh, Bao Thanh Thiên trở về phủ Khai Phong và hô lớn:

  • “Triệu Hổ! Mã Hán!”

Người giữ lá Triệu Hổ hoặc Mã Hán phải lập tức ra bài và đáp:

  • “Có!”

Từ đó, hai thuộc hạ được giao nhiệm vụ đi bắt tội phạm.

Họ có mười cơ hội để kiểm tra bài của người chơi khác hoặc xem các lá bài đã bị bỏ đi. Vì mỗi vòng người chơi có thể âm thầm bỏ một lá bài, tội phạm có thể lẩn trốn bằng cách bị chuyển vào “đống bài bỏ”. Điều này khiến trò chơi vừa có yếu tố suy luận, vừa có tính hỗn loạn rất vui.

Khi bắt được tội phạm, Bao Thanh Thiên có thể hô:

  • “Thăng đường!”

Những người chơi xung quanh lập tức phụ họa:

  • “Uy... vũ...!”

Đến phần xét xử, Bao Thanh Thiên quyết định hình phạt. Nhưng các quan viên khác có thể can thiệp, thêm bớt mức phạt hoặc thay đổi cách thi hành.

Ví dụ, Bao Thanh Thiên nói:

  • “Phạt tội phạm đánh lòng bàn tay mười cái!”

Sau đó, các quan có quyền tăng, giảm, nhân đôi hoặc giảm một nửa số lần phạt. Quan giám sát quyết định đánh mạnh hay nhẹ, còn quan hình sự là người thi hành.

Toàn bộ trò chơi vì thế không chỉ là đánh bài, mà giống như một màn kịch ứng biến. Người chơi vừa phải theo luật, vừa phải nhập vai, vừa phải tạo không khí. Đây là một cơ chế rất độc đáo trong các trò chơi bàn thời kỳ đầu.

Mọi người cùng phá án - hợp tác hay tranh công?

Một trò chơi khác cũng rất đáng chú ý là Mọi người cùng phá án.

Thoạt nhìn, đây có vẻ là trò chơi hợp tác, vì tất cả người chơi cùng tham gia điều tra các vụ án. Nhưng thực tế, người thắng lại là người biết chọn đúng thời điểm để “cướp công” và phá được nhiều vụ án nhất.

Trò chơi có năm loại vụ án: gián điệp, cướp bóc, tai nạn giao thông, giết người và làm tiền giả.

Những chi tiết liên quan đến gián điệp trong nội dung trò chơi cho thấy nó có thể ra đời trước thời kỳ giải nghiêm tại Đài Loan. Bìa hộp dường như còn tham khảo hình ảnh một nhân vật chính trị nổi tiếng họ Thi, khiến trò chơi này càng có thêm màu sắc thời đại.

Có thể thấy, trò chơi bàn không chỉ phản ánh trí tưởng tượng của trẻ em. Chúng còn ghi lại bầu không khí chính trị, xã hội và văn hóa của một giai đoạn.

Những hộp trò chơi cũ và ký ức sáng tạo của Đài Loan

Nhìn lại những trò chơi bàn bản địa của Đài Loan, ta không chỉ thấy đời sống giải trí của trẻ em bốn, năm mươi năm trước.

Ta còn thấy nỗ lực sáng tạo của những nhà thiết kế gần như vô danh.

Họ tạo ra luật chơi, vẽ minh họa, nghĩ ra nhân vật, xây dựng bối cảnh và thử nghiệm những cơ chế rất riêng trong điều kiện xuất bản còn hạn chế. Có trò chơi mang tham vọng văn hóa. Có trò chơi mô phỏng phiêu lưu. Có trò chơi biến xử án thành sân khấu tập thể. Có trò chơi phản ánh nỗi ám ảnh về gián điệp và trật tự xã hội của một thời.

Ngày nay, Đài Loan là môi trường rất thuận lợi cho các nhà thiết kế board game. Chủ đề sáng tạo đa dạng hơn, kênh phát hành phong phú hơn, từ gây quỹ cộng đồng, mạng xã hội, hội sách đến các hội chợ và cửa hàng chuyên biệt. Nhiều tác phẩm bản địa thậm chí đã đạt được thành tích đáng kể trên thị trường quốc tế.

Nhưng trước khi có sự phát triển ấy, từng có một thế hệ trò chơi âm thầm nằm trong các cửa hàng văn phòng phẩm, trong ngăn kéo gia đình và trong ký ức tuổi thơ của cha mẹ chúng ta.

Những trò chơi ấy có thể đã cũ, luật chơi có thể thất lạc, tên tác giả có thể bị quên lãng. Nhưng khi mở lại chúng, ta vẫn nhìn thấy một điều rất rõ: trí tưởng tượng của người Đài Loan chưa bao giờ nghèo nàn.

Nó chỉ đang chờ được tìm lại.