Nếu hỏi một người bất kỳ trên phố rằng họ hình dung thế nào về thập niên 1920, có lẽ phần lớn sẽ nghĩ đó là một thời đại xa xôi, cũ kỹ và lạc hậu.

Điều này cũng dễ hiểu. Hơn một trăm năm là khoảng thời gian đủ dài để quá khứ bị phủ lên một lớp bụi mờ. Không internet, không máy tính, không điện thoại thông minh, nhìn từ bề ngoài, thập niên 1920 dường như thuộc về một thế giới hoàn toàn khác.

Nhưng nếu vượt qua khác biệt vật chất ấy, ta sẽ nhận ra thập niên 1920 gần với hiện tại hơn tưởng tượng.

Đó là thời kỳ công nghệ mới nảy mầm, truyền thông đại chúng bùng nổ, giải trí hiện đại lan rộng, các tư tưởng cách mạng va chạm dữ dội với trật tự chính trị cũ. Những cấu trúc quyền lực của thế kỷ XIX bắt đầu lung lay, còn thế giới hiện đại mà chúng ta đang sống cũng dần lộ ra hình hài đầu tiên.

Thập niên 1920 thường được nhớ đến như một thời đại rực rỡ, phóng khoáng và đầy hứa hẹn. Nhưng phía sau vẻ hào nhoáng ấy là một cảm giác bất ổn kéo dài. Chỉ mười năm sau, kinh tế thế giới rơi vào Đại suy thoái. Hai mươi năm sau, nhân loại lại bị cuốn vào một cuộc đại chiến khốc liệt nhất lịch sử.

Vì vậy, khi nhìn lại năm 1920, ta không chỉ nhìn về một quá khứ xa xôi. Ta đang nhìn vào một tấm gương, nơi những khát vọng, ảo tưởng và khủng hoảng của hiện đại vẫn còn phản chiếu đến hôm nay.

Đại gia Gatsby – ánh sáng và bóng tối của thời đại Jazz

Không tác phẩm nào nắm bắt được sự xa hoa của nước Mỹ thập niên 1920 tốt hơn Đại gia Gatsby của F. Scott Fitzgerald.

Tiểu thuyết ra đời năm 1925, kể một câu chuyện tình tuyệt vọng giữa một thế giới ngập trong rượu, tiền bạc, âm nhạc và những bữa tiệc xa xỉ. Nhưng phía sau ánh sáng rực rỡ ấy là sự trống rỗng, cô đơn và tan vỡ.

Fitzgerald là gương mặt tiêu biểu của “thế hệ mất mát” sau Thế chiến thứ nhất. Cả văn chương lẫn đời sống của ông đều phản ánh tinh thần hưởng lạc của thập niên 1920: bề ngoài lộng lẫy, bên trong rỗng ruột.

Phiên bản điện ảnh năm 2013 của Baz Luhrmann đẩy tinh thần ấy lên cực điểm. Dù không phải phim nhạc kịch, bộ phim vẫn tràn ngập nhịp điệu. Những bữa tiệc của Gatsby hiện lên như giấc mộng thị giác: rực rỡ, cuồng nhiệt, nhưng luôn thấp thoáng dấu hiệu suy tàn.

Điểm thú vị là phần âm nhạc không chỉ dùng jazz cổ điển mà kết hợp với pop và hip-hop đương đại. Cách làm này cho thấy sức hấp dẫn vượt thời gian của thập niên 1920: nó không chỉ là quá khứ, mà còn là một hình thái sớm của những ham muốn, khoái lạc và bất an rất hiện đại.

Boardwalk Empire – mặt tối phía sau sự phồn hoa

Nếu Đại gia Gatsby cho thấy bề mặt lấp lánh của nước Mỹ thập niên 1920, thì Boardwalk Empire lại đưa người xem xuống tầng ngầm của thời đại ấy.

Lấy bối cảnh Atlantic City trong thời kỳ Cấm rượu, loạt phim xoay quanh Nucky Thompson, nhân vật được xây dựng dựa trên chính trị gia Nucky Johnson. Ở đó, chính trị, tội phạm, kinh doanh và bạo lực đan vào nhau thành một mạng lưới quyền lực phức tạp.

Thời kỳ Cấm rượu không làm nước Mỹ trở nên đạo đức hơn. Ngược lại, nó tạo ra một nền kinh tế ngầm khổng lồ, nơi các băng nhóm tội phạm, quan chức và doanh nhân cùng hưởng lợi.

Nếu Gatsby là giấc mộng của tầng lớp thượng lưu, thì Boardwalk Empire là phần nền móng bẩn thỉu phía dưới giấc mộng ấy.

Bộ phim cũng nhắc ta rằng sự bất bình đẳng giai cấp, sắc tộc và quyền lực không biến mất cùng thời gian. Chúng chỉ thay đổi hình thức, được che đậy khéo hơn, rồi tiếp tục mở rộng trong lòng xã hội hiện đại.

Foujita – giấc mộng Paris và bóng đen chiến tranh

Bộ phim Foujita kể về cuộc đời họa sĩ Nhật Bản Fujita Tsuguharu, một trong những gương mặt nổi bật của Trường phái Paris trong thập niên 1920.

Nửa đầu phim là Paris: tự do, phóng khoáng, nghệ thuật và tình yêu. Fujita sống giữa những nghệ sĩ quốc tế, tạo nên phong cách hội họa riêng và trở thành một ngôi sao của giới mỹ thuật châu Âu.

Nhưng nửa sau bộ phim đột ngột đổi màu.

Khi chiến tranh đến gần, Fujita trở về Nhật Bản và bị cuốn vào guồng máy tuyên truyền chiến tranh. Từ một nghệ sĩ tự do của Paris, ông trở thành người vẽ những bức tranh phục vụ tinh thần quân phiệt.

Hai nửa đối lập ấy khiến Foujita không chỉ là phim tiểu sử về một họa sĩ. Nó còn là ẩn dụ cho Nhật Bản thời Đại Chính và đầu Chiêu Hòa: một quốc gia từng háo hức bước vào hiện đại, tiếp nhận văn hóa phương Tây, rồi dần bị khủng hoảng kinh tế, chủ nghĩa quân phiệt và chiến tranh kéo sang một hướng khác.

Với Đài Loan, khi đó đang nằm dưới sự cai trị của Nhật Bản, câu chuyện ấy cũng có ý nghĩa gián tiếp. Những giấc mơ hiện đại từng đến qua Nhật Bản cũng phải đối mặt với những đứt gãy và mất mát sau chiến tranh.

Anarchist from Colony – tiếng kêu của tuổi trẻ bị áp bức

Thập niên 1920 không chỉ có nhạc jazz, nghệ thuật và những bữa tiệc. Đó cũng là thời đại của các phong trào cách mạng.

Sau Cách mạng Tháng Mười năm 1917, trật tự thế giới bước vào giai đoạn chấn động. Chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa vô chính phủ và các phong trào giải phóng dân tộc lan rộng, đặc biệt trong những xã hội bị áp bức bởi đế quốc và thực dân.

Bộ phim Anarchist from Colony kể về Park Yeol, một nhà hoạt động người Triều Tiên chống lại sự thống trị của Nhật Bản.

Sau trận động đất Kantō năm 1923, trong bầu không khí hoảng loạn, hàng nghìn người Triều Tiên tại Nhật bị sát hại. Chính quyền Nhật sau đó đưa Park Yeol ra xét xử với cáo buộc âm mưu nổi loạn, nhằm chuyển hướng sự chú ý của công chúng.

Bộ phim sử dụng phiên tòa như một sân khấu để khắc họa tinh thần phản kháng của những người bị áp bức.

Park Yeol không chỉ là một cá nhân. Ông đại diện cho tiếng kêu của một thế hệ thanh niên đang phẫn nộ trước trật tự chính trị đè nén họ. Tinh thần ấy không chỉ tồn tại ở Triều Tiên, mà còn vang vọng trong giới trẻ Nhật Bản, Đài Loan và nhiều vùng thuộc địa khác trong thập niên 1920.

Đó là một thập niên vừa sôi nổi vừa nguy hiểm: tuổi trẻ muốn phá vỡ thế giới cũ, còn thế giới cũ thì tìm mọi cách để bóp nghẹt họ.

Chim ưng rơi hẻm núi – một thập niên 1920 khác

Khi nói về thập niên 1920, ta rất dễ bị cuốn vào hình ảnh nước Mỹ phồn hoa, Paris nghệ thuật hay Tokyo hiện đại hóa. Nhưng nếu nhìn từ các khu vực khác, thập niên ấy không chỉ là jazz, rượu mạnh và thời trang.

Nó còn là chiến tranh, thuộc địa, cách mạng và những vùng đất bị bỏ lại phía sau.

Bộ phim Chim ưng rơi hẻm núi của đạo diễn Đinh Thiện Tỉ nhắc ta về điều đó theo một cách rất khác.

Bộ phim lấy bối cảnh chiến dịch Bắc phạt của Chính phủ Quốc dân trong giai đoạn 1926–1928, rồi kết hợp với màu sắc võ hiệp và phiêu lưu. Dù kịch bản còn nhiều khiếm khuyết, tác phẩm vẫn cho thấy một hình dung khác về thập niên 1920: không phải đô thị phồn hoa, mà là vùng biên, chiến tranh, nghĩa khí và bạo lực chính trị.

Đặt bộ phim này cạnh Đại gia Gatsby, Boardwalk Empire, Foujita hay Anarchist from Colony, ta thấy rõ rằng không có một thập niên 1920 duy nhất.

Có thập niên 1920 của người giàu Mỹ.

Có thập niên 1920 của thế giới ngầm.

Có thập niên 1920 của nghệ sĩ lưu vong ở Paris.

Có thập niên 1920 của những người thuộc địa và cách mạng.

Và cũng có thập niên 1920 của chiến tranh, võ hiệp, nông thôn và những tưởng tượng lịch sử.

Nhìn lại 1920 là nhìn lại chính hiện đại

Khi cố gắng định nghĩa một thời đại, ta luôn phải chấp nhận sự giản lược.

Mỗi thời đại đều có những đặc điểm chung, nhưng cũng chứa vô số khác biệt theo địa phương, giai cấp, dân tộc và trải nghiệm cá nhân. Thập niên 1920 càng như vậy.

Đó là thời đại của hiện đại hóa, nhưng không phải ai cũng bước vào hiện đại theo cùng một cách.

Đó là thời đại của tự do, nhưng cũng là thời đại của đàn áp.

Đó là thời đại của giải trí đại chúng, nhưng cũng là thời đại của nghèo đói, phân biệt và bạo lực.

Đó là thời đại của những giấc mơ rực rỡ, nhưng cũng là nơi các khủng hoảng của thế kỷ XX bắt đầu lên men.

Nhìn từ hôm nay, thập niên 1920 giống như một lời cảnh báo. Những bữa tiệc có thể che giấu sự mục ruỗng, những tiến bộ kỹ thuật có thể đi cùng bạo lực chính trị, và những lý tưởng đẹp đẽ có thể bị nghiền nát bởi chiến tranh.

Hơn một trăm năm đã trôi qua, nhưng câu hỏi của thập niên 1920 vẫn chưa biến mất.

Chúng ta đang sống trong một thời đại khác, nhưng những bất an, ham muốn và ảo tưởng của hiện đại vẫn còn đó.