Từ chức ở tuổi 41 để sang Mỹ du học, vượt qua những năm tháng u ám để vươn tới đỉnh cao – Thời kỳ vàng son của bậc thầy gốm khắc Dương Nguyên Thái

Nếu những năm 1970 là giai đoạn Dương Nguyên Thái âm thầm tích lũy nội lực, thì thập niên 1980 có thể xem là thời kỳ vàng son trong cuộc đời nghệ thuật của ông.

Đó không chỉ là giai đoạn các tác phẩm gốm khắc của ông liên tục đạt được những thành tựu nổi bật trong và ngoài nước, mà còn là khoảng thời gian ông bước ra khỏi những biến cố cá nhân, vượt qua những tháng ngày nhiều trăn trở để tìm thấy một trạng thái tinh thần trong sáng và bình an hơn.

Trong suốt những năm ấy, Dương Nguyên Thái đều đặn tổ chức triển lãm cá nhân tại Phòng trưng bày Xuân – không gian nghệ thuật danh giá bậc nhất Đài Bắc lúc bấy giờ. Mỗi lần triển lãm đều thu hút đông đảo giới truyền thông, nhà phê bình và người yêu nghệ thuật.

Điều khiến công chúng kinh ngạc là khả năng biến hóa gần như vô hạn của ông với chất liệu đất và lửa.

Từ những khối đất nung tưởng chừng đơn giản, Dương Nguyên Thái có thể tạo nên cảm giác của kim loại, gỗ, vải dệt, khoáng thạch, cánh hoa hay thậm chí là những cấu trúc gợi liên tưởng đến tinh thể và phân tử. Tác phẩm của ông vừa mang vẻ đẹp thủ công truyền thống, vừa chứa đựng tinh thần điêu khắc đương đại đầy táo bạo.

Chính vì thế, những bài viết giới thiệu về ông không chỉ xuất hiện bằng tiếng Hoa hay tiếng Anh mà còn được dịch sang nhiều ngôn ngữ khác.

Có lần tôi hỏi ông:

  • “Thầy có tài năng, ngoại hình lại sáng, từ sớm đã hướng ra quốc tế. Thời trẻ chắc hẳn không phải lúc nào cũng điềm đạm như bây giờ?”

Ông bật cười:

  • “Đúng vậy, hồi trẻ tôi rất thích buôn bán.”

Từ chức ở tuổi 41 để sang Mỹ du học

Từ khi còn là sinh viên, Dương Nguyên Thái đã luôn tò mò về thế giới bên ngoài Đài Loan.

Sau hơn mười năm miệt mài sáng tác gốm sứ tại quê nhà, ông bắt đầu tự hỏi: Con đường mình đang đi liệu có thực sự bắt kịp với dòng chảy nghệ thuật quốc tế?

Đầu những năm 1980, ở tuổi 41, khi nhiều người đã nghĩ đến cuộc sống ổn định và chuẩn bị cho tuổi nghỉ hưu, ông lại đưa ra một quyết định khiến nhiều người bất ngờ.

Ông âm thầm luyện thi TOEFL, sau đó xin nghỉ công việc giáo viên trung học để sang Mỹ theo học ngành Nghệ thuật tại Đại học Arkansas.

Quyết định ấy không hề dễ dàng.

Khi đó, mẹ ông đã lớn tuổi, hai con vẫn còn đang học tiểu học. Người vợ là bà Trần Xuân Anh hiểu rõ đây là cơ hội mà chồng mình luôn mong đợi.

Bà từng nói với ông:

  • “Em thà để anh bay cao còn hơn để anh phải hối tiếc suốt đời.”

Đó là một sự hy sinh không nhỏ đối với gia đình.

Tại Arkansas, Dương Nguyên Thái nhanh chóng hòa nhập với môi trường học thuật mới. Ông có mối quan hệ thân thiết với một giáo sư điêu khắc người Anh gốc Ấn Độ, đồng thời chủ động tổ chức triển lãm thư pháp để giới thiệu thẩm mỹ phương Đông với công chúng Mỹ.

Ngoài thời gian học tập, ông còn tranh thủ đến nhiều nơi để mở rộng tầm nhìn. Trong đó, chuyến đi đến UCLA nhằm tận mắt chiêm ngưỡng tác phẩm của Peter Voulkos – người tiên phong của gốm sứ hiện đại Mỹ – để lại cho ông nhiều cảm hứng sâu sắc.

Biến cố bất ngờ và giấc mơ dang dở

Nhưng khi học kỳ đầu tiên gần kết thúc, biến cố bất ngờ xảy đến.

Mẹ ông lâm bệnh nặng.

Dương Nguyên Thái lập tức trở về Đài Loan thăm mẹ. Trong khoảng thời gian ở lại, ông nhận được lời mời tổ chức triển lãm cá nhân đầu tiên tại Phòng trưng bày Xuân, đồng thời tham gia triển lãm Gốm sứ hiện đại Trung - Nhật năm 1981 tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Đây là một sự kiện mang tính bước ngoặt đối với lịch sử gốm sứ hiện đại Đài Loan, đến nay vẫn được xem là cột mốc mở đầu cho phong trào gốm nghệ thuật đương đại.

Ban đầu, ông dự định hoàn thành hai sự kiện này rồi quay lại Mỹ tiếp tục học tập.

Tuy nhiên, số phận lại có sắp đặt khác.

Trong thời gian diễn ra triển lãm đầu tiên, một người bạn làm Đông y nhận thấy sắc mặt ông không ổn và khuyên đi kiểm tra sức khỏe. Kết quả cho thấy gan của ông đang gặp vấn đề nghiêm trọng.

Cùng lúc đó, cú sốc mất mẹ khiến ông buộc phải từ bỏ kế hoạch quay lại Mỹ.

Giấc mơ du học dang dở.

Những năm sau đó trở thành quãng thời gian khó khăn nhất trong cuộc đời ông. Chứng mất ngủ kéo dài suốt bốn năm liên tiếp khiến ông thường xuyên sống trong trạng thái mệt mỏi và bất an.

Phòng trưng bày Xuân và sự ghi nhận của giới nghệ thuật

Nhắc đến giai đoạn này không thể không nói đến Phòng trưng bày Xuân.

Ngày nay, nơi đó đã trở thành một phần của khu thương mại cạnh Đài Tưởng niệm Quốc Phụ. Nhưng từ năm 1978 đến 1987, đây từng là một trong những không gian nghệ thuật quan trọng nhất của Đài Bắc.

Thời điểm ấy, Đài Bắc chưa có Bảo tàng Mỹ thuật thành phố như ngày nay. Vì thế, Phòng trưng bày Xuân trở thành điểm gặp gỡ quen thuộc của giới văn nghệ sĩ, nhà báo và nhà phê bình.

Nhiều cây bút nổi tiếng thường xuyên lui tới nơi đây. Trong số đó có nhà báo Lâm Thanh Minh.

Sau khi nhìn thấy những bức ảnh chụp tác phẩm của Dương Nguyên Thái, ông lập tức bị cuốn hút và chủ động thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn dài hơi.

Những bài viết của Lâm Thanh Minh không chỉ giới thiệu tác phẩm mà còn cố gắng lý giải chiều sâu tư tưởng trong sáng tác của Dương Nguyên Thái. Chính nhờ những bài viết ấy, tên tuổi của ông ngày càng được công chúng biết đến rộng rãi hơn.

Năm 1981, triển lãm cá nhân đầu tiên của ông mang tên Tình thân đã tạo được tiếng vang lớn.

Trong triển lãm này, tác phẩm nổi bật nhất là một chiếc bình nhỏ được đặt lọt vào lòng một chiếc bình lớn. Hình ảnh ấy gợi liên tưởng đến một đứa trẻ lao vào vòng tay mẹ, còn người mẹ dang rộng vòng tay ôm lấy con.

Thông qua cấu trúc vật lý của chất liệu gốm, Dương Nguyên Thái đã tạo nên một tác phẩm vừa giàu cảm xúc vừa mang tính triết lý sâu sắc.

Bảy năm, bảy lần đổi mới

Dù phải đối mặt với vấn đề sức khỏe và những biến động trong cuộc sống, Dương Nguyên Thái chưa bao giờ ngừng sáng tác.

Ngược lại, những khó khăn ấy dường như khiến nội lực nghệ thuật trong ông ngày càng mạnh mẽ hơn.

Từ năm 1981 trở đi, ông liên tục tổ chức các triển lãm cá nhân với những chủ đề hoàn toàn khác nhau như:

  • • Tình thân

  • • Tôn vinh quê hương

  • • Năm tháng

  • • Tình yêu biển cả

  • • Tôn vinh mục đồng

  • • Dấu vết năm tháng

  • • Khúc ca trái đất

  • • Khiêu vũ cùng lửa

Trong suốt bảy năm liên tiếp, mỗi triển lãm đều cho thấy một diện mạo sáng tạo mới.

Có lúc tác phẩm mang vẻ đẹp cổ điển và trầm mặc.

Có lúc lại tiên phong, mạnh mẽ và đầy tính thử nghiệm.

Nhưng dù hình thức thay đổi ra sao, chủ đề cốt lõi vẫn luôn là cuộc đối thoại giữa con người, sự sống và thời gian.

Năm 1984, một trận mưa bất ngờ làm ướt toàn bộ số gạch gốm đang được phơi khô.

Tai nạn ấy lại mở ra một hướng đi mới.

Ông quyết định giảm dần việc sử dụng men phủ, thay vào đó để lộ trực tiếp bề mặt đất nung nguyên bản. Những vết khắc và dấu tích trên bề mặt được giữ lại, tạo cảm giác như vải dệt, đá phong hóa hay dấu vết của thời gian.

Phong cách gốm khắc đặc trưng của Dương Nguyên Thái cũng dần định hình từ đây.

Khi được hỏi đâu là kỹ thuật khó nhất trong gốm khắc, ông không nhắc đến nhiệt độ nung hay kỹ thuật tạo hình.

Ông chỉ cười và nói:

“Khó nhất là giữ cho đất luôn có độ ẩm thích hợp trong suốt quá trình sáng tác. Đất khô là hỏng hết.”

Rồi ông chậm rãi nói thêm:

  • “Sự sống cũng vậy thôi.”

Hai lần được chọn vào triển lãm gốm sứ quốc tế Vallauris

Ngày nay, Picasso được biết đến như một trong những họa sĩ vĩ đại nhất thế kỷ XX. Nhưng ít người biết rằng những năm cuối đời, ông cũng dành nhiều tâm huyết cho gốm sứ.

Sau Thế chiến II, Picasso chuyển đến Vallauris, một thị trấn nhỏ miền Nam nước Pháp và bắt đầu thử nghiệm với đất nung. Chính từ đây, gốm sứ dần được giới mỹ thuật nhìn nhận như một loại hình nghệ thuật độc lập.

Năm 1968, Triển lãm Hai năm Gốm sứ Quốc tế Vallauris ra đời và nhanh chóng trở thành một trong những sân chơi danh giá nhất thế giới dành cho nghệ sĩ gốm.

Trong bối cảnh đó, việc Dương Nguyên Thái hai lần liên tiếp được tuyển chọn tham gia triển lãm vào các năm 1982 và 1984 là thành tựu đặc biệt đáng chú ý.

Điều thú vị là chính ông lại không quá quan tâm đến danh tiếng của sự kiện này.

Ông từng kể rằng việc gửi tác phẩm tham dự đều do Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hỗ trợ thực hiện. Bản thân ông chỉ tập trung sáng tác và gần như không để tâm nhiều đến việc Vallauris chính là nơi Picasso từng làm gốm.

Danh vọng chưa bao giờ là mục tiêu của ông.

Điều ông quan tâm chỉ là làm sao để đất và lửa có thể kể thêm một câu chuyện mới.

Có lẽ chính sự tập trung tuyệt đối ấy đã giúp Dương Nguyên Thái từng bước vượt qua những năm tháng khó khăn nhất, đồng thời đưa ông trở thành một trong những nghệ sĩ gốm quan trọng nhất của Đài Loan đương đại.

(Còn tiếp)

Bìa danh mục của Triển lãm Hai năm Gốm sứ Vallauris năm 1982 -lần đầu tiên Dương Nguyên Thái được chấp nhận.

(Tiếp theo...)

[1] Nhiều tài liệu cho đến nay ghi rằng ông được chấp nhận tham gia Triển lãm Gốm sứ Cannes của Pháp, nhưng chính xác phải là Vallauris.

Bài viết chuyển thể từ Bình Luận Độc Lập《Từ Lâm Thanh Minh đến Nơi Picasso Sáng Tạo Gốm sứ. Bậc Thầy Gốm Khắc Dương Nguyên Thái Được Cả Thế Giới Khẳng Định》