Từ tòa nhà Ngân hàng Đầu tiên trên đường Trùng Khánh Nam ở Đài Bắc đến Dinh Tổng thống bên cạnh Công viên 228 ngày nay chỉ mất khoảng mười phút đi bộ.
Nhưng hơn một thế kỷ trước, quãng đường ngắn ấy lại là một cuộc hành hương thường nhật đối với một họa sĩ Nhật Bản.
Mỗi sáng lúc 9 giờ, ông rời khách sạn Triều Dương (Chaoyang Hotel), nằm trên khu đất nay là trụ sở Ngân hàng Đầu tiên, rồi đi bộ tới Dinh Thống đốc Đài Loan – tiền thân của Dinh Tổng thống hiện nay. Tại đó, ông đảm nhận một nhiệm vụ vô cùng đặc biệt: sao chép một tác phẩm được xem như quốc bảo.
Thời điểm ấy, về mặt kỹ thuật, đây chỉ là một hiện vật nghệ thuật cổ đến từ một thuộc địa xa xôi của Đế quốc Nhật Bản. Thế nhưng hơn một trăm năm sau, tác phẩm ấy thực sự được công nhận là bảo vật quốc gia của Đài Loan.
Đó chính là Chân dung Quốc Tính Gia.
Người có cơ hội tiếp xúc gần gũi và sao chép bức chân dung này là họa sĩ Nasu Toyoyoshi, người sau này được biết đến với tên gọi Nasu Masashiro.
Hành trình của một bảo vật
Mỗi tác phẩm nghệ thuật đều có lịch sử lưu chuyển riêng, và Chân dung Quốc Tính Gia cũng không ngoại lệ.
Bức tranh được phát hiện trong bộ sưu tập của dòng họ Trịnh tại Nội Hồ, Đài Bắc. Theo lời kể của hậu duệ gia tộc là Trịnh Duy Long, đây là chân dung được vẽ theo lệnh của Quốc Tính Gia trước khi qua đời và được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Sau đó, gia tộc họ Trịnh đã dâng tặng tác phẩm cho chính quyền Nhật tại Đài Loan. Từ tay Tri sự Đài Bắc, bức tranh tiếp tục được trình lên Tổng đốc Đài Loan để thẩm định và bảo quản.
Việc phát hiện bức chân dung này nhanh chóng nhận được sự quan tâm đặc biệt.
Đối với người Nhật thời bấy giờ, Quốc Tính Gia không phải một nhân vật xa lạ. Mang trong mình dòng máu Nhật Bản, ông đã trở nên nổi tiếng tại Nhật từ rất sớm nhờ vở kịch kinh điển Quốc Tính Gia hợp chiến. Chính quyền Nhật Bản thậm chí còn cải tạo đền Khai Sơn Thần Xã tại Đài Nam để thờ phụng ông như một vị thần trong hệ thống Thần đạo quốc gia.
Bên cạnh đó, từ cuối thời Minh Trị, Nhật Bản đã bắt đầu xây dựng một hệ thống khảo sát, phân loại và bảo tồn di sản văn hóa tương đối hoàn chỉnh. Sau giai đoạn phương Tây hóa mạnh mẽ khiến nhiều chùa chiền, vườn cảnh và cổ vật bị phá bỏ hoặc thất lạc, giới học thuật Nhật nhận ra sự cần thiết phải bảo vệ các di sản nghệ thuật cổ.
Vì vậy, khi một tác phẩm có khả năng xuất hiện từ thời Minh Trịnh được phát hiện tại Đài Loan, chính quyền Nhật không dám xử lý tùy tiện. Họ xem đây là một phát hiện có giá trị lịch sử lẫn chính trị đặc biệt.
Sao chép để bảo tồn
Làm thế nào để bảo vệ một cổ vật quý giá?
Ngoài việc lưu giữ trong điều kiện thích hợp, giới bảo tồn Nhật Bản lúc bấy giờ còn áp dụng một phương pháp được gọi là "mô phỏng tình trạng hiện tại".
Mục tiêu của phương pháp này không phải tạo ra một bản sao hoàn hảo như mới, mà là ghi lại trung thực tình trạng của tác phẩm ở thời điểm đó, bao gồm cả những chỗ hư hại, bong tróc hay mất mát do thời gian.
Những bản sao như vậy có nhiều giá trị: chúng giúp nghiên cứu kỹ thuật hội họa cổ, hỗ trợ công tác phục chế trong tương lai, đồng thời có thể thay thế bản gốc trong các cuộc triển lãm hoặc hoạt động giáo dục.
Chính vì thế, Tổng đốc Đài Loan đã giao nhiệm vụ này cho Nasu Toyoyoshi.
Nasu được đào tạo dưới sự hướng dẫn của Hashimoto Gahō, một trong những danh họa quan trọng của hội họa Nhật Bản hiện đại. Ông thuộc thế hệ nghệ sĩ tiên phong trong việc kết hợp kỹ thuật phối cảnh phương Tây với truyền thống hội họa Nhật Bản.
Không chỉ vậy, môi trường học tập của Nasu còn có mối liên hệ mật thiết với những nhân vật hàng đầu trong phong trào bảo tồn mỹ thuật Nhật Bản như Okakura Tenshin hay Yokoyama Taikan. Chính Yokoyama Taikan từng thực hiện các dự án sao chép tranh Phật giáo cổ bằng phương pháp "mô phỏng tình trạng hiện tại".
Trong bối cảnh ấy, việc Nasu được lựa chọn cho nhiệm vụ sao chép Chân dung Quốc Tính Gia là điều hoàn toàn hợp lý.
Những “phân thân” của Quốc Tính Gia
Sau khi nhận ủy thác, Nasu bắt đầu công việc kéo dài nhiều tháng.
Từ ngày 24 tháng 12 năm 1910, mỗi sáng ông đều đến Dinh Thống đốc, làm việc trong căn phòng lưu giữ bức chân dung từ 9 giờ sáng đến 4 giờ chiều.
Ngày hoàn thành chính xác không còn được ghi lại. Tuy nhiên, học giả Lữ Thái Khang căn cứ vào chữ ký trên tác phẩm suy đoán rằng công việc được hoàn tất vào khoảng mùa thu năm 1911 hoặc muộn hơn một chút.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, Nasu lập tức thực hiện một chuyến du ngoạn dài ngày xuống miền Nam Đài Loan, đi qua Nghi Lan, Hoa Liên và Đài Đông như một phần thưởng dành cho bản thân sau thời gian lao động căng thẳng.
Trong thời gian này, ông đã hoàn thành hai bản sao của Chân dung Quốc Tính Gia.
Một bản được dâng cho Khai Sơn Thần Xã, nơi thờ Quốc Tính Gia dưới thời Nhật trị.
Bản còn lại được tặng cho gia tộc Trịnh Duy Long.
Trong khi đó, tác phẩm gốc được bảo quản tại Đài Loan Thần Xã trên núi Kiếm Đàm - vị trí ngày nay là khách sạn Viên Sơn.
Hai bản sao, hai cách nhìn
Ngày nay, bản gốc được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Đài Loan.
Bản sao dành cho Khai Sơn Thần Xã vẫn còn được ghi nhận trong các tài liệu bàn giao sau chiến tranh. Ngược lại, bản tặng cho gia tộc Trịnh đã thất lạc, chỉ còn lại ảnh chụp tư liệu.
Khi đặt ba phiên bản cạnh nhau để so sánh, các nhà nghiên cứu phát hiện một chi tiết rất đáng chú ý.
Bản dành cho Khai Sơn Thần Xã gần như giống hệt bản gốc. Không chỉ hình tượng nhân vật, y phục và đồ nội thất được tái hiện trung thực, mà ngay cả những chỗ hư hại trên tranh gốc cũng được sao chép đầy đủ.
Đây chính là tinh thần của phương pháp "mô phỏng tình trạng hiện tại".
Trong khi đó, bản dành cho gia tộc Trịnh lại khác hẳn.
Những phần bị hư hại đã được phục hồi. Trang phục trở nên cầu kỳ hơn, ghế ngồi được thể hiện sang trọng hơn, tổng thể mang cảm giác hoàn chỉnh và lộng lẫy hơn đáng kể.
Hai bản sao vì thế phản ánh hai triết lý hoàn toàn khác nhau.
Một bản phục vụ mục tiêu bảo tồn và nghiên cứu lịch sử.
Bản còn lại giống như nỗ lực tái tạo hình ảnh một Quốc Tính Gia lý tưởng, hoàn chỉnh và huy hoàng nhất có thể.
Một bảo vật vượt qua nhiều chế độ
Năm 2010, Chân dung Quốc Tính Gia chính thức được công nhận là Bảo vật Quốc gia theo Luật Bảo tồn Di sản Văn hóa Đài Loan.
Điều thú vị là trong suốt hành trình tồn tại của mình, tác phẩm này đã liên tục thay đổi ý nghĩa chính trị.
Dưới thời Nhật trị, Quốc Tính Gia được xem là biểu tượng cho mối liên hệ lịch sử giữa Nhật Bản và Đài Loan, đồng thời là nhân vật tiên phong trong quá trình hướng Nam của Nhật Bản.
Sau chiến tranh, dưới chính quyền Quốc dân đảng, ông lại được diễn giải như một anh hùng người Hán chống ngoại tộc, một biểu tượng của lòng trung nghĩa và tinh thần phục quốc.
Ý nghĩa thay đổi theo từng thời đại.
Nhưng vượt lên trên mọi diễn giải chính trị, điều còn lại là chính tác phẩm nghệ thuật ấy.
Hơn một thế kỷ trước, trong căn phòng yên tĩnh của Dinh Thống đốc, Nasu Toyoyoshi đã ngồi trước bức chân dung cổ, lặng lẽ quan sát từng đường nét, kiên nhẫn sao chép từng chi tiết bằng tất cả sự kính trọng của mình.
Ngày nay, dù bản gốc hay các bản sao đã trải qua nhiều biến động lịch sử, cuộc đối thoại âm thầm giữa người họa sĩ và tác phẩm vẫn còn vang vọng.
Đó không chỉ là câu chuyện của một bức tranh.
Đó còn là câu chuyện về ký ức, về bảo tồn, và về cách nghệ thuật vượt qua thời gian để tiếp tục kết nối những con người thuộc các thế hệ khác nhau.
