Tác giả: Ōtsuka Osamu, Inaba Shigeru, Matsuura Fumei, Iiyama Tomoyasu. Dịch: Trần Quốc Duy. Chỉnh lý: Chiba Toshiyuki. "1187: Sự Hình Thành Những Vòng Tròn Tín Ngưỡng Lớn", Nhà Xuất Bản Thương Mại Đài Loan, 2021.

Taliban quay trở lại Afghanistan nắm quyền không phải là sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của cuộc kéo co kéo dài gần một thiên niên kỷ. Các sự kiện chính trị lớn đầy drama của thời đại hiện đại – từ Saddam Hussein, Osama bin Laden, Gaddafi đến Taliban và Nhà Nước Hồi Giáo – đều có hệ thống lịch sử sâu xa. Để hiểu rõ những gì đang diễn ra trên mảnh đất được Allah phù hộ, ta không chỉ cần nắm vững lịch sử phát triển của Hồi Giáo, mà còn phải xem xét vấn đề của các quốc gia, dân tộc và giáo phái khác nhau; làm rõ ràng tác động của Cuộc Thập Tự Chinh cho đến hai cuộc Thế Chiến trên khu vực này, đồng thời cân nhắc sự thay đổi quan hệ Trung-Mỹ hiện nay, để có thể đưa ra nhận xét công bằng về tình hình "Trung Đông Lớn".

"Trung Đông Lớn" từ xưa đã là nơi hội tụ của các nền văn hóa, nơi hoạt động thương mại, liên minh chính trị, trao đổi tư tưởng và nghệ thuật diễn ra rất sôi nổi. Tuy nhiên, trên mảnh đất này, xung đột và chiến tranh giữa các giáo phái hoặc dân tộc khác nhau liên tiếp xảy ra, không có lúc yên tĩnh. Mặc dù nguyên nhân ngoại biểu của những cuộc chiến tranh thường liên quan đến chính trị hoặc kinh tế hơn, nhưng tôn giáo lại là vấn đề quan trọng nhất ở đây, là khẩu hiệu lý tưởng nhất để kêu gọi quân tiến.

Phá Bỏ Thành Kiến Lịch Sử về "Trung Đông Lớn"

Khái niệm "Trung Đông Lớn" (The Greater Middle East) bắt nguồn từ ý tưởng của Tổng Thống Mỹ George W. Bush tại Hội nghị G8 năm 2004. Nhận thức của xã hội hiện đại về Trung Đông Lớn phần lớn đến từ các báo cáo của phương Tây, truyền thông và phim ảnh, từ những góc nhìn có phần thiên lệch. Khi góc độ quan sát và tiếp cận thay đổi, vấn đề cũng có thể trở nên còn khó giải quyết hơn. Khái niệm "Trung Đông Lớn" có ích lợi trong chiến lược vì giúp nắm bắt nhanh chóng tổng quan và thuận tiện cho giao tiếp, nhưng nếu muốn nghiên cứu sâu, cố gắng giải quyết tình trạng loạn lạc kéo dài của khu vực này, hoặc ngăn chặn những vụ khủng bố lan tỏa sang các nước Âu Mỹ, ta phải trước hết hiểu rằng khái niệm "Trung Đông" chứa đựng những thành kiến lấy phương Tây làm trung tâm.

Nếu chưa tiếp xúc với văn hóa Hồi Giáo, hoặc thiếu hiểu biết về lịch sử và địa lý của khu vực này, dễ dàng đưa ra kết luận sai lầm rằng tất cả các cuộc chiến tranh ở đây đều do tín ngưỡng tôn giáo gây ra, dùng giá trị quan của phương Tây để phê phán, coi Hồi Giáo và những người theo đạo Hồi như đối tượng để chế nhạo. Gần đây, cư dân mạng Đài Loan đã dùng từ đồng âm để chế giễu Hồi Giáo, buộc Hiệp Hội Hồi Giáo Đài Loan phải đưa ra lời giải thích để bảo vệ tín ngưỡng.

Khi những thành kiến và hiểu lầm che phủ tầm nhìn của chúng ta trong thời gian dài, đó chính là nguyên nhân chính khiến nhân loại liên tục sinh ra đối lập và mâu thuẫn. Sự phổ biến của các giáo phái cực đoan và những thành kiến, hiểu lầm này thực ra là hai mặt của cùng một vấn đề. Đây cũng là lý do tại sao khái niệm "bước ngoặt" ra đời – thay vì trình bày lịch sử từ góc độ của một thế lực duy nhất, ta cần gắn kết với một năm cụ thể khi xảy ra những sự kiện định hình lịch sử, nhìn lại các hoạt động của con người trong một lĩnh vực nhất định, đồng thời quan tâm đến những sự kiện và sự thay đổi lớn đang diễn ra song song ở các nền văn minh khác trên toàn thế giới. Quá trình tiến hóa lịch sử của nhân loại có tính chung quát, các nền văn minh trải qua chu kỳ từ thịnh vượng đến suy tàn, "bước ngoặt" chính là khái niệm có thể giải thích mối quan hệ thăng giáng giữa các nền văn minh, hỗ trợ vô cùng lớn trong việc nhận thức lịch sử thế giới.

"Lịch sử bắt đầu từ đâu? Từ khi nào xảy ra?"

Vượt lên trên phương pháp truyền thống của các sách lịch sử – kể chuyện qua ghi chép, sắp xếp theo thứ tự thời gian hoặc chỉ tập trung vào một vấn đề duy nhất – góc nhìn "bước ngoặt" chứng minh hiệu quả hơn trong việcchảitóc những dân tộc và giáo phái phức tạp thành một tấm lưới đầy những nút thông tin. Thông qua các nút này, ta có thể nhanh chóng và rõ ràng nhìn thấy bối cảnh nguyên nhân của từng sự kiện lịch sử, đồng thời thể hiện phạm vi và bố cục của Tây Á, Trung Á, Bắc Phi; tái lập lý giải ý nghĩa của Trận Hattin năm 1187 và Cuộc Thập Tự Chinh Lần Thứ Ba, từ đó khai quật những điểm giống nhau đáng chú ý, mặc dù khó giải thích, giữa Cuộc Thập Tự Chinh với xung đột Đông-Tây ngày nay.

Lấy ví dụ như Saladin, người chiếm được thành phố Thánh Jerusalem trong Trận Hattin và đẩy lùi Cuộc Thập Tự Chinh Lần Thứ Ba, ông là Quân Vương đầu tiên của triều đại Ayyubid, suốt đời bảo vệ Hồi Giáo. Trong khoảng thời gian Saladin cai trị các khu vực Bắc Phi, Tây Á, Trung Á, toàn bộ đất nước thực hiện Luật Hồi Giáo, nhiều lần giao chiến với các quốc gia Kitô Giáo, không chỉ được công nhận là anh hùng của thế giới Ả Rập, mà còn vì tinh thần hiệp sĩ của ông nên được các tướng lĩnh Kitô Giáo ngưỡng mộ.

Ai có thể tưởng rằng Saladin, vị tướng khiến Cuộc Thập Tự Chinh kinh hãi, lại chính là anh hùng của dân tộc Kurd và Quân Vương Syria? Về phía huyết thống, Saladin vĩ đại là người Kurd, nhưng hiện nay dân tộc Kurd lại phải đối diện với tình trạng mất quê hương hoặc bị phụ thuộc vào vùng biên giới của các nước mạnh, tình cảnh khó khăn vô cùng. Về phương diện địa lý, Syria từng là vùng phát triển Kitô Giáo, sau đó lần lượt thuộc các lãnh địa cũ của Đế chế Byzantine, những vùng đất mới của triều đại Ayyubid, một quốc gia có lịch sử cổ xưa đến vậy, tại sao lại trở thành tình hình lửa lâm hiện nay?

Đây chính là sự suy diễn lịch sử mà "bước ngoặt" gợi ra: "Lịch sử bắt đầu từ đâu? Từ khi nào xảy ra?"

Sự Thiết Lập Tình Trạng Đối Trì Giữa Kitô Giáo và Hồi Giáo

Năm 1187 là "bước ngoặt" được tập sách thứ tư của loạt "Bước Ngoặt Lịch Sử" chú ý. Nhắm vào Cuộc Thập Tự Chinh Lần Thứ Ba – sự kiện then chốt này, ta có thể nhìn thấy cách lịch sử ảnh hưởng toàn cầu như thế nào, ba tôn giáo phổ quát lớn nhất thế giới ngày nay ra sao bước vào sân khấu thế giới, và dần dần hình thành nên những vòng tròn tín ngưỡng riêng của chúng.

Sau khi Jerusalem bị chiếm, Giáo Hoàng Gregory VIII phát hành sắc lệnh Thập Tự: "Hãy lắng nghe những hình phạt đáng sợ!" Do tư tưởng Ngày Tận Thế trong kinh thánh đang phát triển mạnh mẽ, Cuộc Thập Tự Chinh đã lâu trở thành phương tiện để khuyến khích người dân hiến tiền và tính mạng, từng đợt tiến tới thánh địa Jerusalem trong một hành trình chuộc tội; Cuộc Thập Tự Chinh cũng trở thành tấm bài trong cuộc đấu tranh công khai lẫn kín giữa Giáo Hoàng và các vua lâm tiện để tranh quyền thống trị, trong khi Hồi Giáo, thế lực chắn ngang đường hành hương kết thúc tại thành phố Thánh Jerusalem, trở thành kẻ thù chung của cả hai bên, đương nhiên trở thành đối tượng bị chinh phạt.

Mặc dù thường xuyên bại trận, Cuộc Thập Tự Chinh, dưới sự khích lệ của tinh thần tôn giáo, vẫn kéo dài hai, ba thế kỷ, mang lại cho Giáo Hoàng và các vua lâm tiện những khoản thuế và quyên góp khổng lồ, che phủ những mục đích tham lam quyền lợi bằng tên nghĩa tôn giáo, mở rộng tài nguyên của Vatican và các quốc gia Châu Âu. Cuộc Thập Tự Chinh thay đổi triệt để lịch sử nhân loại, Kitô Giáo và Hồi Giáo trở thành hai tôn giáo phổ biến nhất trên thế giới, đồng thời sự oán hận giữa hai tôn giáo lớn này cũng bắt đầu từ đây, không có lúc dừng lại.

Mặt Khác của Sân Khấu Lịch Sử: Sự Mở Rộng của Phật Giáo

Mặt khác, sự thất bại của Cuộc Thập Tự Chinh Lần Thứ Ba cũng chính là thời kỳ Hồi Giáo văn minh dần dần mở rộng. Những người theo đạo Hồi giành được chiến thắng ở phía Tây Jerusalem, trong khi ở phía Đông, người Thổ Nhĩ Kỳ theo đạo Hồi cũng nhiều lần xâm lược Lục địa Ấn Độ, tàn phá Đạo Hindu gốc và Phật Giáo của Ấn Độ, những ngôi đền Na Lan Do – nơi Đức Tăng Nhân Tây Du học Phật – bị phá hủy trong giai đoạn này.

Mặc dù sau này Vương quốc Delhi do những người Thổ Nhĩ Kỳ thành lập có phần nào cho phép nhiều tôn giáo khác nhau cùng tồn tại, song vẫn buộc những tín đồ Phật Giáo phải tăng tốc quá trình di cư về phía Đông, hàng vạn tu sĩ và cư sĩ Phật tử mang theo các kinh điển ở khắp nơi di dân, đi về phía Bắc vào những vùng ngày nay là Bhutan, Tây Tạng, Trung Quốc, gia nhập Phật Giáo Bắc Truyền; đi về phía Nam sang những quốc gia hiện nay là Miến Điện, Thái Lan, Campuchia, truyền bá ý tưởng của Chuyển Luân Vương, dựa vào sức mạnh của các tổ chức tôn giáo hỗ trợ những vị vua địa phương thành lập những quốc gia theo đạo Phật. Cuộc xâm lược của những người Hồi Giáo lại tình cờ đã tuyên truyền Phật Giáo – trước đó bị giới hạn ở Lục địa Ấn Độ – thành tôn giáo thứ ba lớn nhất thế giới, một kết quả kỳ lạ và khó lý giải được.

Tầm Nhìn Vĩ Mô của "Bước Ngoặt" Lịch Sử

Cuốn "1187: Sự Hình Thành Những Vòng Tròn Tín Ngưỡng Lớn" giới thiệu vua Jayavarman VII của vương quốc Angkor – người chiếm hữu phần lớn lãnh thổ Đông Nam Á, ông đã thúc đẩy sự mở rộng của Phật Giáo Theravada ở Đông Nam Á, dù đế chế Angkor đã biến mất, Phật Giáo vẫn là văn hóa chủ đạo và tôn giáo có sức mạnh nhất ở khu vực này. Tôi tin vào và nghiên cứu Phật Giáo Nhật Bản, khi nhìn thấy năm 1187, tôi cũng liên tưởng đến sư Eisai – nhà sư Nhật Bản du học Tống để học Thiền Tông Huỳnh Long phái của Tông Lâm Tế. Pháp Thiền Phật Giáo, nơi nó đã biến mất ở nước mẹ gốc Ấn Độ, lại triển khai Thiền Tông với năm dòng phái ở Trung Quốc, biến Như Lai Thiền thành Tổ Sư Thiền, rồi theo Eisai trở về Nhật Bản mà lan tỏa.

Thiền Tông thay đổi triệt để Phật Giáo, nghệ thuật, văn học, thậm chí chính trị Nhật Bản, tạo nên thịnh thế của Phật Giáo Kamakura. So với phương pháp tu hành truyền thống tuân giữ trang nghiêm, không can dự vào thế sự, Thiền Tông mở ra khía cạnh Phật Giáo tích cực can dự vào đời sống thực, vì thế trở thành một trong những giáo phái chính của Nhật Bản. Thời hiện đại, "Zen" được Nhật Bản xuất khẩu sang khắp thế giới, từ nghệ thuật, kiến trúc đến thời trang đều có nhiều tác phẩm mang phong cách Zen, cũng là chi phái lưu hành rộng nhất trong tất cả các phái Phật Giáo.

Năm 1187, Sư Eisai nhìn thấy là triều đại Nam Tống, năm đó Hoàng Đế Cao Tông Tống vừa mất, vấn đề thi vị của Hiệu Tông là tâm điểm của các nhà nghiên cứu. Năm này cũng là Tây Hạ Càn Bảo 18, Kim Đại Định 27, Tây Liêu Thiên Hy 10, lúc này "Trung Quốc" bị chia cắt giữa nhiều quốc gia, nên "Trung Quốc" thống nhất đồng nhất chỉ là tưởng tượng đẹp đẽ của các nhà sử học truyền thống có chủ nghĩa dân tộc Hán. Nếu nhìn từ góc độ "bước ngoặt", năm 1187, khi Hoàng Đế Cao Tông Tống mất sau khi bổ nhiệm Nhạc Phi rồi hối tiếc đồng ý hòa bình, chính là thời điểm những "chính quyền không phải dân tộc Hán" này cần phải đánh giá lại quan hệ với nhà Tống.

Góc nhìn "bước ngoặt" cạo sạch tư duy lấy dân tộc Hán làm chuẩn mực và lấy Châu Âu làm trung tâm, thông qua những thời điểm quyết định, tái định vị những nhân vật trên sân khấu lịch sử, giúp mọi người hiểu sâu hơn về lịch sử, chính vì khái niệm "bước ngoặt" được đề cập mới có thể tiếp tục đặt câu hỏi bất tận về lịch sử: Đoạn lịch sử này bắt đầu từ đâu? Từ khi nào xảy ra? Tái hiểu rằng mỗi đoạn lịch sử không phải là sự kiện bất ngờ đơn lẻ, mà là kết quả trải qua một "bước ngoặt" trong quá trình dài, liên tục của lịch sử.

Năm 1187: Bước Ngoặt của Lịch Sử Nhân Loại

Tây Á: Các quốc gia Thập Tự Chinh Cận Đông sụp đổ, Saladin của Ai Cập lấy lại thành phố Thánh Jerusalem

Nam Á: Vương quốc Ghor của người Hồi Giáo sâu vào miền Bắc Ấn Độ, kích thích cuộc kháng cự của Đạo Hindu địa phương

Đông Nam Á: Dựa trên Phật Giáo làm trục, xuất hiện vương quốc Angkor có lãnh thổ và liên minh quốc gia cảng thương mại

Đông Á: Văn hóa du mục Bắc Trung Quốc ngâm tan, hệ thống cống nạp Miền Nam Trung Quốc được duy trì, xã hội dân gian nhiều tôn giáo hòa hợp

Trong thời đại Trung Cổ khi các kết nối chưa đầy đủ, các xu hướng cũng không cùng nhịp, tôn giáo tín vào trở thành giá trị cốt lõi của thời kỳ. Ở khắp nơi, các quân chủ dựa vào tôn giáo để duy trì tính chính danh của quyền lực, trong khi pháp luật, tiền tệ, thuế vụ, tổ chức xã hội, tất cả các lĩnh vực của cuộc sống xã hội đều liên quan tới tín vào. Hình thức tín vào bao trùm mọi khía cạnh này là hàng ngày của người dân Trung Cổ, các nơi hình thành những vòng tròn tín vào với quy mô khác nhau. Cuốn sách này với sự kiện then chốt là Trận Hattin năm 1187, Saladin đánh bại Thập Tự Chinh lấy lại thành phố Thánh Jerusalem làm hệ quy chiếu, sự xung đột mang tính biểu tượng giữa hai vòng tròn tín vào lớn của Hồi Giáo và Kitô Giáo, làm nổi bật cơ cấu và mối liên hệ chuỗi của thời đại này.