Từ gốm sứ thanh hoa đến sắc xanh Đan Mạch: Dấu vết giao lưu Đông - Tây trong hoa văn sứ cổ điển châu Âu

Nhiều người yêu sứ đều từng say mê dòng Blue Fluted của Royal Copenhagen. Tôi cũng không ngoại lệ.

Ấn tượng đầu tiên đến từ sắc xanh lam trên nền trắng: thanh nhã, trong trẻo và có phần tĩnh lặng. Nhưng điều khiến dòng sứ này trở nên đặc biệt hơn cả là những đường viền ren tinh xảo ở mép sứ. Chúng khiến một chiếc đĩa tưởng như tĩnh tại bỗng trở nên sống động, như khoảnh khắc một đóa sen vừa khẽ nổi lên trên mặt nước.

Royal Copenhagen, tên đầy đủ là The Royal Porcelain Factory, được thành lập vào năm 1775. Vương miện trong logo tượng trưng cho mối liên hệ với hoàng gia Đan Mạch, còn ba đường sóng đại diện cho ba eo biển bao quanh đất nước này.

Cũng trong năm ấy, Royal Copenhagen cho ra đời dòng sản phẩm đầu tiên của mình: Blue Fluted. Vì là mẫu thiết kế khai sinh nên nó còn được gọi là Pattern No. 1. Cho đến ngày nay, các dòng Blue Fluted của hãng vẫn mang ký hiệu số 1 như một cách ghi nhớ nguồn gốc của mình.

Trên nền sứ trắng mỏng, trong và mịn như ngọc, những bông hoa được vẽ bằng cobalt xanh lam với nét bút tinh tế đến kinh ngạc. Có một giai thoại nổi tiếng cho rằng mỗi chiếc đĩa Blue Fluted được tạo thành từ đúng 1.197 nét cọ để hoàn thiện bố cục hoa đối xứng. Dù con số ấy có phần huyền thoại, nó vẫn phản ánh sự cầu kỳ và mức độ hoàn thiện mà người ta luôn gắn với dòng sứ này.

Trong thời đại sản xuất hàng loạt đã trở thành điều bình thường, Royal Copenhagen vẫn kiên trì duy trì truyền thống vẽ tay trên từng sản phẩm. Dưới đáy mỗi chiếc đĩa còn có ký hiệu hoặc chữ viết tắt của người nghệ nhân thực hiện phần trang trí.

Nhờ vậy, dù cùng một mẫu thiết kế, mỗi món đồ vẫn mang một cá tính riêng, một nhịp điệu riêng trong từng nét cọ.

Tên gọi Blue Fluted đến từ đâu?

Tên tiếng Đan Mạch của dòng Blue Fluted là Musselmalet, thường được hiểu là “vẽ vỏ sò”.

Nhiều người cho rằng tên gọi này xuất phát từ phần viền uốn lượn của sản phẩm, gợi liên tưởng đến những chiếc vỏ sò hay các đường gợn sóng trên biển. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào lịch sử của họa tiết này, câu chuyện lại phức tạp và thú vị hơn nhiều.

Blue Fluted chịu ảnh hưởng rõ rệt từ gốm sứ Trung Hoa, đặc biệt là dòng gốm sứ thanh hoa với màu cobalt xanh lam trên nền trắng. Trong thế giới hoa văn ấy, hoa cúc, hoa sen, mẫu đơn và các loài dây leo cách điệu là những mô-típ vô cùng phổ biến.

Khi được tiếp nhận tại châu Âu, những hình ảnh này không được sao chép nguyên vẹn mà trải qua quá trình biến đổi và bản địa hóa. Hình ảnh hoa cúc được giản lược, mô hình hóa, rồi kết hợp với các loài hoa quen thuộc ở Bắc Âu như hoa kim sương mai. Vì vậy, Blue Fluted không phải là bản sao của một mẫu hoa văn Trung Hoa cụ thể, mà là kết quả của một hành trình tiếp biến văn hóa kéo dài qua nhiều quốc gia.

Một mắt xích quan trọng trong hành trình ấy là Meissen, xưởng sứ nổi tiếng của Đức.

Từ thập niên 1730, Meissen đã học hỏi các họa tiết trên đồ sứ thời Khang Hy của Trung Quốc để phát triển dòng Blue Onion trứ danh. Về sau, nhà hóa học Đan Mạch Franz Heinrich Müller đã đi khắp châu Âu nghiên cứu kỹ thuật chế tác sứ, trong đó có việc học hỏi kinh nghiệm từ Meissen. Những hiểu biết ấy sau này trở thành nền tảng cho sự ra đời của Royal Copenhagen.

Nhìn theo dòng chảy lịch sử, một họa tiết tưởng như rất "Đan Mạch" thực ra đã đi qua nhiều lớp giao lưu văn hóa: từ Trung Hoa sang Đức, rồi từ Đức đến Đan Mạch, trước khi trở thành biểu tượng của thẩm mỹ Bắc Âu.

Hoa văn Đường thảo và những vòng xoay văn hóa

Khi nghiên cứu về nguồn gốc của Blue Fluted, người ta thường nhắc đến hoa văn Đường thảo.

Đây là một dạng hoa văn truyền thống của Trung Hoa, gồm các loại dây leo, hoa sen, mẫu đơn, lan, kim ngân và nhiều loài thực vật khác được cách điệu thành những đường cong mềm mại. Các đường nét thường uốn lượn liên tục theo dạng chữ S, tạo nên nhịp điệu chuyển động đều đặn và giàu sức sống.

Vì loại hoa văn này đặc biệt phổ biến từ thời nhà Đường nên được gọi là Đường thảo.

Ngoài ra còn có một cách giải thích thú vị khác. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, người Nhật thường dùng chữ "Đường" để chỉ những phong cách thẩm mỹ có nguồn gốc hoặc chịu ảnh hưởng từ Trung Hoa. Vì thế mới có những khái niệm như cổng Đường, đồ Đường hay tranh Đường.

Nếu nhìn theo hành trình giao lưu văn hóa, hoàn toàn có thể hình dung một vòng tuần hoàn thú vị: hoa văn xuất phát từ Trung Hoa, được châu Âu tiếp nhận và biến đổi, sau đó lại được người Nhật gọi tên bằng hệ quy chiếu văn hóa Đông Á, rồi quay trở lại thế giới chữ Hán dưới một lớp nghĩa mới.

Một họa tiết nhỏ trên chiếc đĩa sứ vì thế không chỉ đơn thuần là trang trí. Nó còn là dấu tích của những cuộc gặp gỡ giữa các nền văn minh, của thương mại đường biển và những dòng chảy thẩm mỹ xuyên lục địa.

Lớp men xanh và lịch sử toàn cầu trước thời tập đoàn đa quốc gia

Không chỉ hoa văn, bản thân kỹ thuật chế tác Blue Fluted cũng mang dấu ấn của lịch sử toàn cầu.

Màu xanh cobalt dưới lớp men của dòng sứ này có nguồn gốc từ truyền thống gốm sứ thanh hoa Trung Quốc — một trong những thành tựu có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất trong lịch sử gốm sứ thế giới.

Từ nhiều thế kỷ trước, những món đồ sứ thanh hoa đã theo các tuyến thương mại biển đi khắp Trung Đông, châu Âu và nhiều khu vực khác. Người châu Âu không chỉ say mê vẻ đẹp của chúng mà còn kiên trì tìm cách giải mã bí mật kỹ thuật sản xuất.

Năm 1775, Müller hoàn thiện được kỹ thuật sản xuất sứ tại Đan Mạch, mở đường cho việc thành lập xưởng sứ hoàng gia. Từ đó, Royal Copenhagen ra đời.

Nhìn lại, chúng ta dễ nhận ra rằng từ rất lâu trước khi các tập đoàn đa quốc gia xuất hiện, kỹ thuật, vật liệu, thẩm mỹ và thị hiếu tiêu dùng đã luôn di chuyển vượt qua biên giới quốc gia. Một chiếc đĩa sứ nhỏ bé có thể kết nối những chuyến hải trình viễn dương, các triều đình châu Âu, kỹ thuật hóa học, nghệ thuật Trung Hoa và gu thẩm mỹ Bắc Âu trong cùng một câu chuyện.

Blue Denmark và hành trình sang nước Anh

Ảnh hưởng của Blue Fluted không chỉ dừng lại ở Đan Mạch.

Tại Anh, nhiều hãng sứ cũng phát triển những dòng sản phẩm mang phong cách tương tự. Trong số đó, Blue Denmark là một cái tên quen thuộc, từng được bày bán tại các cửa hàng bách hóa nổi tiếng như John Lewis và trở thành một mẫu sứ cổ điển được người Anh yêu thích.

So với Blue Fluted của Royal Copenhagen, Blue Denmark thường được sản xuất bằng phương pháp công nghiệp thay vì vẽ tay hoàn toàn. Vì vậy, họa tiết có xu hướng lớn hơn, bố cục rõ ràng hơn và mang tính hình học cao hơn. Nó vẫn thanh lịch và đẹp mắt, nhưng thiếu đi phần nào sự linh hoạt cùng cá tính riêng của từng nét cọ thủ công.

Trong thị trường đồ sứ cổ, người ta cũng thường bắt gặp những sản phẩm Blue Denmark của hãng Furnivals.

Furnivals khởi đầu từ một xưởng nhỏ tại Stoke-on-Trent — vùng đất được xem là trái tim của ngành gốm sứ Anh quốc. Ban đầu hãng mang tên Thomas Furnival & Sons, trước khi đổi thành Furnivals Ltd. vào năm 1913.

Lấy cảm hứng từ Blue Fluted của Royal Copenhagen, Furnivals phát triển dòng sứ hoa xanh riêng và gọi thẳng là Blue Denmark.

Điều thú vị là trong các tài liệu quảng bá, hãng nhấn mạnh cảm giác sạch sẽ, trong trẻo và mát lành mà họa tiết này mang lại. Điều đó cho thấy người Anh không chỉ tiếp nhận một phong cách trang trí, mà còn tiếp nhận cả hình ảnh về lối sống Bắc Âu: ngăn nắp, thanh sạch và hiện đại.

Sau này, Furnivals từng là một trong những công ty sứ thành công nhất tại Staffordshire. Tuy nhiên, những biến động kinh doanh trong thập niên 1960 khiến hãng bị thâu tóm bởi Enoch Wedgwood Tunstall Ltd., rồi cuối cùng sáp nhập vào tập đoàn Wedgwood.

Dẫu vậy, họa tiết Blue Denmark không biến mất. Cho đến ngày nay, tinh thần của dòng hoa văn xanh lam Đan Mạch vẫn tiếp tục được duy trì trong nhiều sản phẩm sứ hiện đại.

Sưu tập không chỉ là sở hữu

Những món Royal Copenhagen trong bộ sưu tập của tôi phần lớn đến từ các cửa hàng từ thiện. Chúng là kết quả của nhiều năm kiên nhẫn tìm kiếm.

Tôi cũng thường âm thầm cảm ơn những người đã vì những lý do riêng mà trao lại các món đồ mình từng yêu quý. Nhờ vậy, những vật từng hiện diện trong một gia đình, một bàn ăn hay một buổi trà chiều nào đó lại có cơ hội bước vào một hành trình mới.

Một nhà sưu tập tiền bối, ông Giản Long Toàn, từng nói rất hay rằng điều quan trọng nhất của việc sưu tập không nằm ở giá trị thị trường, mà nằm ở quá trình học cách quan sát và cảm nhận.

Qua đó, ta học được cách nhận ra những khác biệt tinh tế về chất liệu, kiểu dáng, màu sắc, ánh sáng, kết cấu, thẩm mỹ và cả những dấu vết mà thời gian để lại.

Mỗi sản phẩm thủ công đều mang tính độc nhất. Khi nhìn một chiếc Blue Fluted hay Blue Denmark, ta có thực sự chú ý đến từng nét cọ, từng bố cục hoa văn, từng độ đậm nhạt của màu xanh? Ta có cố gắng cảm nhận khí chất riêng của từng món đồ hay không?

Nếu chỉ nhìn chúng như một sản phẩm thuộc cùng một dòng, ta rất dễ bỏ qua sự khác biệt ấy. Nhưng khi nhìn kỹ hơn, mỗi chiếc đĩa, mỗi chiếc tách hay mỗi ấm trà đều có một nhịp thở riêng, một câu chuyện riêng.

Vẻ đẹp của vật cũ và quyền được cảm nhận

Cốt lõi của việc sưu tập không nên chỉ xoay quanh giá trị, độ hiếm hay vị trí trên thị trường.

Điều đáng quý hơn là khả năng nhìn thấy những lớp lịch sử, kỹ thuật và văn hóa ẩn chứa trong từng món đồ. Khi cầm một món sứ cũ trên tay, ta không chỉ chạm vào chất liệu. Ta chạm vào bàn tay người thợ, vào thị hiếu của một thời đại, vào những chuyến hải trình, những bữa ăn gia đình, những nghi thức sinh hoạt và những ký ức đã lặng lẽ trôi qua.

Chính cách cảm nhận ấy trao lại cho mỗi người quyền được tiếp xúc với vẻ đẹp bằng trải nghiệm riêng của mình.

Ta không cần là chuyên gia đấu giá hay nhà nghiên cứu mỹ thuật để yêu một món đồ. Đôi khi chỉ cần một cảm xúc rất nhỏ: sắc xanh ấy khiến ta thấy bình yên, đường viền ấy gợi nhớ một làn sóng, hay chiếc đĩa ấy khiến ta nhớ tới một buổi sáng đầy nắng trên bàn ăn.

Tinh thần ấy cũng gần với điều mà William Morris, người tiên phong của phong trào Arts and Crafts ở Anh, từng theo đuổi: đưa vẻ đẹp trở lại đời sống thường nhật, trân trọng lao động của người thợ và để những vật dụng bình thường cũng có thể mang lại niềm vui chân thật.

Một chiếc đĩa sứ vì thế không chỉ là một đồ vật.

Nó là sự tiếp nối của kỹ thuật, thẩm mỹ, thương mại, ký ức và tình cảm con người.

Từ gốm sứ thanh hoa Trung Hoa đến sắc xanh Đan Mạch, từ xưởng sứ hoàng gia đến những cửa hàng từ thiện, từ bàn tay người nghệ nhân đến bàn tay người sưu tập hôm nay, hành trình của những món sứ cũ nhắc chúng ta rằng vẻ đẹp không chỉ nằm ở sự hoàn hảo.

Đôi khi, nó nằm trong chính những dấu vết mà thời gian để lại.